του Νίκου Παλάτου

Το προπέρσινο καλοκαίρι, με αφορμή τη διανομή της ταινίας «Μαθήματα Περσικών» (2020), ανέφερα στην κριτική πως κατά τη γνώμη μου η περί Ολοκαυτώματος θεματολογία στον κινηματογράφο έχει εξαντληθεί εδώ και χρόνια. Σε μία απέλπιδα προσπάθεια να ρίξει νέο φως σε κάτι τόσο πολυφορεμένο, ο μέχρι πρότινος ειδικευμένος στις κομεντί σκηνοθέτης Φιλίπ Λε Γκε αντλεί έμπνευση από μια αληθινή κατάσταση την οποία βίωσε ένα φιλικό του ζευγάρι προ δεκαπενταετίας περίπου. Εξιστορώντας τις περιπέτειές του με ύφος που κινείται στα όρια του δικαστικού θρίλερ, προσθέτει σαν κερασάκι την καλπάζουσα νέα πραγματικότητα των συνωμοσιολόγων και των κάθε λογής αρνητών του διαδικτύου, όμως, ο τρόπος με τον οποίο σερβίρει το θέμα αποδεικνύεται… τραβηγμένος απ’ τα μαλλιά, καταλήγοντας να υποβαθμίζει σε τεράστιο ποσοστό την καταγγελία του.

Η κεντρική ιδέα θυμίζει σε σημαντικό βαθμό τον «Άγνωστο του Πασίφικ Χάιτς» (1990). Ο Σιμόν και η γυναίκα του Ελέν δελεάζονται από την επιταγή που κόβει μπροστά στα μάτια τους ο ευγενικός κύριος Φονζίκ και, δίχως να το σκεφτούν στιγμή, υπογράφουν μαζί του προσύμφωνο, δίνοντάς του άμεσα τα κλειδιά της αποθήκης τους. Συμπονούν την επείγουσα ανάγκη του ν’ αδειάσει το συντομότερο δυνατόν το σπίτι της μακαρίτισσας μάνας του, παραχωρώντας το ελεύθερο να τακτοποιηθεί στο υπόγειο, μην μπορώντας καν να διανοηθούν τη θύελλα που η αγοραπωλησία αυτή θα φέρει στις ζωές τους. Άπαξ της ανακάλυψης του αληθινού βιογραφικού του αγοραστή, ο Σιμόν αναζητά άμεσα δικηγορική βοήθεια, ώστε ν’ ακυρώσει τη συμφωνία. Μπλέκει, όμως, με τον κυκεώνα της γαλλικής νομοθεσίας, ενώ τα δικά του σφάλματα, σε συνδυασμό με τα καθημερινά παιχνίδια του μυαλού που παίζει μαζί του ο Φονζίκ, φροντίζοντας να δηλητηριάζει τις σχέσεις του με σύζυγο, κόρη, αλλά και τους υπόλοιπους ενοίκους του κτηρίου, κάνουν πια την καθημερινότητά του να μοιάζει με εφιάλτη.

Ο Λε Γκε φορτώνει συνεχώς το σενάριό του, προσθέτοντας καταστάσεις που από ένα σημείο και μετά πολύ δύσκολα μπορούν να γίνουν πιστευτές, μιας και δείχνουν να στερούνται της απαραίτητης συνοχής. Αυτό που ξεκινά ως μια «άτυχη» συμφωνία πώλησης ακινήτου, σταδιακά εξελίσσεται σε εξερεύνηση, όχι μόνο της σχετικής γαλλικής νομολογίας, αλλά του γενεαλογικού δέντρου των Σάντμπεργκ, που ως επακόλουθο έχει την αμφισβήτηση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος του ίδιου τους του διαμερίσματος! Το τελευταίο κλιμακώνεται σε μια γενική συνέλευση ιδιοκτητών, η οποία σεναριακά δε στέκει με τίποτα, στην ουσία του, όμως, κρύβει έναν λανθάνοντα προβληματισμό του φιλμ, ο οποίος έρχεται σε εντελώς δεύτερη μοίρα έναντι του κυρίως θέματος των αρνητών, που η φασιστική ιδεολογία γεννά (με πρόφαση την «αθώα» αμφισβήτηση). Η συστηματική απαλλοτρίωση των περιουσιών των Εβραίων κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου από κάθε λογής δωσίλογους και «καλοθελητές», ως συνθήκη στέκει ελάχιστα προβεβλημένη σε σχέση με το Ολοκαύτωμα και τέτοια… παραμένει. Η σχετική ένθεση στην πλοκή αποδεικνύεται πως δεν αποτελεί παρά ένα μικρό μέρος των παιχνιδιών που ο Φονζίκ παίζει με την εβραϊκή οικογένεια, λειτουργώντας ως ένα από τα πολλά μέτωπα που ο Γάλλος σκηνοθέτης ανοίγει στο φιλμ.

Η ραχοκοκαλιά της ταινίας μένει ν’ απλώνεται στην εξερεύνηση της σύγχρονης εβραϊκής ταυτότητας, στη δήθεν θυματοποίηση των πάσης φύσεως αρνητών, στα αμέτρητα κενά του συστήματος Δικαιοσύνης, καθώς και στην υπό αθώου μανδύα (πλην όμως άκρως επιθετική και οργανωμένη) ακροδεξιά διαδικτυακή προπαγάνδα. Όλα αυτά (που δεν τα λες και λίγα…) λειτουργούν ενίοτε και ως αντίβαρο στο οικογενειακό δράμα που βιώνουν σύσσωμοι οι Σάντμπεργκ, φορτώνοντας σε βαθμό μη διαχειρίσιμο το στόρι. Στην πράξη, οι θεωρητικά ορθοί προβληματισμοί του Λε Γκε στροβιλίζονται γύρω από ένα χαοτικό σενάριο, που αδυνατεί να βρει την ισορροπία ανάμεσα στο θρίλερ και το ψυχόδραμα. Καταστάσεις που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν απλές, εξωθούνται στα άκρα χάρη στη γενική υπερβολή, αδυνατώντας μάλιστα να κλιμακώσουν το καταστασιακό σύμφωνα με το θριλερικό υπόβαθρο που φαινομενικά υπηρετούν. Το (για πολλοστή φορά) μη φινάλε ταιριάζει ασορτί με την γενικότερη αδυναμία εξεύρεσης εκατέρωθεν λύσεων, αφήνοντας τόσο τη βασική πλοκή, όσο και… αρκετές από τις υπόλοιπες να χάσκουν ορθάνοιχτες, κάνοντας τον «Άντρα στο Υπόγειο» να μοιάζει με την επιτομή του «πολύ κακό για το (περίπου) τίποτα».