του Ηλία Φραγκούλη

Η ταινία του Τζορτζ Στίβενς «Μια Θέση στον Ήλιο» κουβαλάει άπειρες ιστορίες πίσω της, ξεκινώντας… πριν καν γυριστεί και φτάνοντας μέχρι το σήμερα! Ουδείς αμφισβητεί τη σημαντικότητά της και τα ακόλουθα παραδείγματα πιστοποιούν την επίδρασή της, τόσο στην κινηματογραφική Τέχνη, όσο και στην υποκριτική ή και σε διάφορους τομείς της pop κουλτούρας.

Το σενάριο του φιλμ αποτελεί κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου «An American Tragedy» του Θίοντορ Ντράισερ, το οποίο κυκλοφόρησε το 1925. Ήταν εμπνευσμένο από μία αληθινή ιστορία που είχε συγκλονίσει την κοινή γνώμη το 1906. Για πρώτη φορά μεταφέρθηκε στο σινεμά το 1931 από τον Γιόζεφ φον Στέρνμπεργκ, διατηρώντας τον πρωτότυπο τίτλο του έργου. Πριν καταλήξει στον Στέρνμπεργκ, η Paramount είχε επιλέξει τον Σεργκέι Αϊζενστάιν για σκηνοθέτη (της πρώτης του αγγλόφωνης ταινίας!), σχέδιο το οποίο δεν υλοποιήθηκε, αν και ο δεύτερος είχε προχωρήσει στη σεναριακή του διασκευή. Το φιλμ υπήρξε μεγάλη εμπορική αποτυχία, καθώς σόκαρε το κοινό της εποχής, αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα λογοκρισίας, ενώ η διανομή του απαγορεύτηκε ολοκληρωτικά σε χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία, η Ιταλία και η Νότια Αφρική!

Διατηρώντας τα δικαιώματα του βιβλίου, η Paramount προχώρησε σε μία δεύτερη κινηματογραφική διασκευή το 1951, αλλάζοντας τον πρωτότυπο τίτλο σε «A Place in the Sun», με τον Τζορτζ Στίβενς να μετατρέπει το έργο σε μεγάλη εμπορική και κριτική επιτυχία, που εξελίχθηκε σε θρίαμβο στα Όσκαρ. Ο Τσάρλι Τσάπλιν την είχε χαρακτηρίσει ως την καλύτερη ταινία που είχε γυριστεί ποτέ με θέμα την Αμερική! Το American Film Institute την έχει τοποθετήσει στο #53 της λίστας των 100 πιο σπουδαίων ερωτικών ιστοριών του σινεμά στα χρονικά του Χόλιγουντ. Το 1991, το φιλμ επιλέχθηκε για διατήρηση στο Εθνικό Μητρώο Κινηματογράφου των Ηνωμένων Πολιτειών (National Film Registry) από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, καθώς θεωρήθηκε σημαντικό «πολιτιστικά, ιστορικά και αισθητικά».

Το «Μια Θέση στον Ήλιο» αποτέλεσε έργο ορόσημο του μεταπολεμικού αμερικανικού κινηματογράφου, διαμορφώνοντας πρότυπα υποκριτικής και αναπτύσσοντας πολιτισμικές συζητήσεις γύρω από την κοινωνική τάξη, την επιθυμία και το Αμερικανικό Όνειρο. Η ερμηνεία του Μοντγκόμερι Κλιφτ χαρακτηρίζεται ως σημείο καμπής το οποίο συνέβαλε στην καθιέρωση της Μεθόδου Υποκριτικής (Method Acting) στο αμερικανικό mainstream των κινηματογραφικών παραγωγών. Το συναισθηματικά γυμνό και ψυχολογικά εσωτερικευμένο ύφος του άλλαξε τον προσανατολισμό της ρεαλιστικής ερμηνείας στη μεγάλη οθόνη και επηρέασε πολλές κατοπινές γενιές ηθοποιών. Σε πρόσφατο video για το Letterboxd, ο Ρόμπερτ Ντε Νίρο έκανε αναφορά σε τέσσερις ταινίες που αγαπά και υπήρξαν η ουσιαστική έμπνευση για να επιλέξει το επάγγελμα του ηθοποιού, εξαιτίας των ερμηνειών σε ρόλους που θαύμασε από νεαρή ηλικία: τα «Ανατολικά της Εδέμ» (1955) και «Επαναστάτης Χωρίς Αιτία» (1955) για τον Τζέιμς Ντιν, ο «Ατίθασος» (1953) για τον Μάρλον Μπράντο και το «Μια Θέση στον Ήλιο» (1951) για τον Μοντγκόμερι Κλιφτ.

Το «Μια Θέση στον Ήλιο» και… η μόδα! Σε ένα από τα αμέτρητα βραβεία και τις υποψηφιότητές της για Όσκαρ καλύτερων κοστουμιών, η θρυλική Ίντιθ Χεντ σχεδιάζει για την Ελίζαμπεθ Τέιλορ μία βραδινή τουαλέτα που η μαζική παραγωγή θα αντιγράψει ανελέητα και θα καθιερωθεί ως διαχρονικό σημείο αναφοράς στην Ιστορία της μόδας και της ενδυματολογίας του κινηματογράφου. Εννοείται πως η Χεντ κέρδισε το Όσκαρ στην απονομή του 1952. Σήμερα κοσμεί το μουσείο της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου στο Λος Άντζελες. Διαβάστε τα πάντα γύρω από αυτό σε τούτο το εκτενές άρθρο του Screen Chic.

Κινηματογραφικά, το «Μια Θέση στον Ήλιο» υπήρξε έργο μοναδικής επιρροής για τη «γλώσσα» του σινεμά, με την παρατεταμένη χρήση των overlapping dissolves και τις έντονες αντιθέσεις του contrast, πράγματα που διδάσκονται ακόμη σε αντίστοιχες σχολές, μαζί με την επανάσταση στο αφηγηματικό στυλ, αναμειγνύοντας με αριστοτεχνικό τρόπο διάφορα φιλμικά είδη, από το ρομαντικό μελόδραμα και το νουάρ θρίλερ έως και το δικαστικό δράμα, τολμώντας να εντάσσει μέσα σε όλα αυτά μία κυνική απεικόνιση της κοινωνικοοικονομικής ματαίωσης του «μηχανισμού» του Αμερικανικού Ονείρου. Ο Σίντνεϊ Λουμέτ, ο Τέρενς Μάλικ και ο Μάρτιν Σκορσέζε είναι μονάχα μερικά από τα ονόματα που εμπνεύστηκαν από το σινεμά του Τζορτζ Στίβενς και τούτη την ταινία, έργα όπως το «Πυρετός στο Αίμα» (1961) και «Ο Πρωτάρης» (1967) μαρτυρούν την επίδραση του «Μια Θέση στον Ήλιο», ενώ οι αναφορές στην ίδια την ταινία μέσα σε άλλες κινηματογραφικές (και όχι μόνο) παραγωγές είναι δύσκολο να χωρέσουν σε μία λίστα, από το 1954 (ένα μουσικό homage στο βραβευμένο με Όσκαρ score στον χιτσκοκικό «Σιωπηλό Μάρτυρα») μέχρι το 2025 (στο ντοκιμαντέρ «Marc by Sofia», όπου ο σχεδιαστής Μαρκ Τζέικομπ συνομιλεί με τη Σοφία Κόπολα για το περίφημο φόρεμα της Ελίζαμπεθ Τέιλορ). Πιο ακραίο παράδειγμα, η αντιπαράθεση εικόνων από την ταινία του Στίβενς με αρχειακό υλικό από το Ολοκαύτωμα, στη σειρά ντοκιμαντέρ του Ζαν-Λικ Γκοντάρ «Histoire(s) du Cinéma» (1988 – 1999), αντιμετωπίζοντας το «Μια Θέση στον Ήλιο» ως κομβικό αφηγηματικό πρότυπο σε σχέση με τη διερεύνηση της ασυνείδητης σχέσης του κινηματογράφου με την επιθυμία, τη μνήμη και την αναπαράσταση. Το «Match Point» (2005) του Γούντι Άλεν αντιμετωπίζεται ως μια σύγχρονη εκδοχή της ίδιας αφηγηματικής δομής, με τον ίδιο τον δημιουργό του να έχει αναγνωρίσει την οφειλή του στο μυθιστόρημα «An American Tragedy» του Ντράισερ.

Το πιο παράδοξο παράδειγμά, πάντως, το συναντάμε στο… τρίτο album των The Clash «London Calling» του 1979, το οποίο περιλαμβάνει το track «The Right Profile», ένα αφιέρωμα στον ηθοποιό Μοντγκόμερι Κλιφτ και το… προφίλ του! Το τραγούδι ξεκινά με τους στίχους:

Say, where did I see this guy?
In «Red River»?
Or a «Place in the Sun»?
Maybe «The Misfits»?
Or «From Here to Eternity»?

And everybody say, «Is he all right?»
And everybody say, «What’s he like?»
And everybody say, «He sure looks funny»
That’s Montgomery Clift, honey

Με την ευκαιρία της επανέκδοσής του στους ελληνικούς κινηματογράφους από τις 23 Ιουλίου, σε διανομή της Repertory Films, οι δικοί μας κριτικοί κινηματογράφου τοποθετήθηκαν αξιολογικά για το «Μια Θέση στον Ήλιο» με τον παρακάτω τρόπο. Χρειάζεται να προστεθεί οτιδήποτε άλλο;

Το «Μια Θέση στον Ήλιο» θα ξεκινήσει τις προβολές του σε κινηματογράφους ολόκληρης της χώρας από τις 23 Ιουλίου 2026 και θα είναι διαθέσιμο σε 4K DCP μαζί με «Το Παιδί και το Δελφίνι» αποκλειστικά από την εταιρεία REPERTORY, σε συνεργασία με την PARK CIRCUS. Contact: repertoryfilmsgr@gmail.com