του Κώστα Κωνσταντινίδη

Στις «Αρμονίες Βερκμάιστερ», ο Μπέλα Ταρ ανοίγει την αφήγησή του από την ίδια την κοσμική τάξη. Η εναρκτήρια σκηνή, όπου ο Γιάνος αναπαριστά με τους θαμώνες μιας μικρής ταβέρνας την κίνηση του Ήλιου, της Γης και της Σελήνης, εισάγει τον θεατή σ’ έναν κόσμο που διέπεται από την απόλυτη αρμονία των φυσικών νόμων. Οι τροχιές των ουράνιων σωμάτων, η μαθηματική ακρίβεια των κινήσεών τους και η αέναη κίνησή τους συγκροτούν την πρώτη εικόνα του φιλμ και, συγχρόνως, το φιλοσοφικό της θεμέλιο.

Μέσα σε αυτή την κοσμική προοπτική, η μουσική αποκτά τη διάσταση μιας οικουμενικής γλώσσας. Η αρμονία εκφράζει τις σχέσεις των ήχων και ταυτόχρονα την τάξη που διαπερνά ολόκληρο το Σύμπαν. Ο Θεός του Μπέλα Ταρ μοιάζει να κατοικεί μέσα σ’ αυτή την απόλυτη αρμονία, ενώ οι άνθρωποι κινούνται στις αρμονικές της, προσεγγίζοντας τα ίχνη μιας τελειότητας που διαρκώς τους υπερβαίνει. Από αυτή τη λεπτή απόσταση ανάμεσα στην κοσμική τάξη και την ανθρώπινη εμπειρία γεννιούνται οι «Αρμονίες Βερκμάιστερ».

Ο ηλικιωμένος μουσικολόγος Γκιέργκι Έστερ συνεχίζει αυτή την κοσμική σκέψη στο πεδίο της μουσικής. Η θεωρία του γύρω από τον συγκερασμό του Αντρέας Βερκμάιστερ στηρίζεται στην ιδέα ότι ο άνθρωπος επιχείρησε να προσαρμόσει την αρμονία της Φύσης στις δικές του ανάγκες. Η σκέψη αυτή διαχέεται αθόρυβα σε ολόκληρη την ταινία, μετατρέποντας τη μουσική σε καθρέφτη της ανθρώπινης προσπάθειας να ερμηνεύσει τον κόσμο σύμφωνα με τα δικά του μέτρα.

Και τότε, μια φάλαινα από τσίρκο φτάνει σε μια μικρή επαρχιακή πόλη σαν ένα σώμα που μοιάζει να έχει ξεβραστεί από έναν άλλο κόσμο. Σιωπηλή, ακίνητη κι απρόσιτη σε κάθε εύκολη ερμηνεία, επιβάλλει την παρουσία της χωρίς να χρειάζεται καμία απολύτως ενέργεια. Η πρώτη συνάντηση μαζί της γεννά περιέργεια, όμως, μαζί με τον θαυμασμό αναδύεται και μια αδιόρατη ανησυχία. Από εκείνη τη στιγμή, η εύθραυστη ισορροπία της καθημερινότητας αρχίζει να υποχωρεί, καθώς η παρουσία αυτού του παράδοξου επισκέπτη μεταβάλλει ανεπαίσθητα τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο γύρω τους.

Ενώ η φάλαινα ενσαρκώνει το ακατανόητο, ο «Πρίγκιπας» γίνεται ο καταλύτης της μάζας, εκείνος που διεγείρει τα σκοτεινά της ένστικτα και, παρότι παραμένει σχεδόν αθέατος, η παρουσία του αρκεί για να διαλύσει τους δεσμούς που κρατούσαν ενωμένη την κοινότητα. Οι άνθρωποι συγκεντρώνονται, παρασύρονται και αποκτούν σιγά σιγά τον παλμό ενός ενιαίου σώματος. Η προσωπική κρίση υποχωρεί, η λογική δίνει τη θέση της στη συλλογική έξαρση και η κοινωνία οδηγείται με μαθηματική ακρίβεια προς τη βία. Η αρμονία που στην αρχή της ταινίας παρουσιάζεται ως θεμελιώδης τάξη του κόσμου μοιάζει πλέον απρόσιτη, καθώς η κοινωνία παρασύρεται ολοένα και περισσότερο στη δίνη του όχλου.

Η κινηματογράφηση ακολουθεί τον ίδιο αργό και αδυσώπητο ρυθμό. Τα μεγάλα μονοπλάνα αφήνουν τη δράση να εξελιχθεί μέσα στον πραγματικό της χρόνο, ενώ η κάμερα συχνά παραμένει ακίνητη ακόμη κι όταν οι άνθρωποι έχουν απομακρυνθεί από το κάδρο. Περιμένει, παρατηρεί και επιμένει στον χώρο, σαν ν’ αναζητά τη συνέχεια ενός γεγονότος που έχει ήδη ολοκληρωθεί. Ο χρόνος εξακολουθεί να κυλά και η πραγματικότητα μένει εκτεθειμένη μπροστά στον θεατή. Ο φακός του Ταρ γίνεται έτσι παρατηρητής, καταγραφέας, επιτηρητής και συνάμα ένας ακόμη «πρωταγωνιστής» στο tableau του. Ο τρόπος με τον οποίο κινηματογραφεί αποκαλύπτει τη βαθύτερη αντίληψή του για τον χρόνο. Η πραγματικότητα αντιμετωπίζεται ως αδιάκοπη συνέχεια, όπου κάθε στιγμή διατηρεί τη θέση της μέσα στη συνολική ροή των γεγονότων. Η κάμερα συμμετέχει σ’ αυτή τη διαδικασία με την ίδια υπομονή που χαρακτηρίζει και τους ήρωες της ταινίας. Έτσι, η αναζήτηση της αρμονίας παύει ν’ αφορά μόνο στην ιστορία και γίνεται μέρος της ίδιας της κινηματογραφικής γραφής.

Οι «Αρμονίες Βερκμάιστερ» παρακολουθούν την αέναη προσπάθεια του ανθρώπου ν’ αναγνωρίσει τη θέση του μέσα σε μια τάξη που τον υπερβαίνει. Η διαδρομή του φιλμ ακολουθεί μια αργή κάθοδο από το καθολικό προς το ανθρώπινο, από το αιώνιο προς το θνητό. Κάθε επεισόδιο διευρύνει αυτή τη διαδρομή, ώσπου η αρμονία του Σύμπαντος φτάνει ν’ αντανακλαστεί στην πιο εύθραυστη ανθρώπινη κοινωνία. Εκεί βρίσκεται και η ουσία του έργου του Ταρ. Στην επίμονη αναζήτηση μιας αρμονίας που υπήρχε πριν από τον άνθρωπο και θα συνεχίσει να υπάρχει πολύ μετά από αυτόν.