του Δημήτρη Δημητρακόπουλου

Είναι δύσκολο να μη θαυμάσεις τη νέα ταινία του Άρι Φόλμαν, ο οποίος είχε ενθουσιάσει πριν από περίπου πέντε χρόνια με το ντεμπούτο του, το αυτοβιογραφικό ντοκιμαντέρ κινουμένων σχεδίων (κι όμως, υπάρχει και αυτό το είδος) «Βαλς με τον Μπασίρ», όσους θεατές είχαν καταφέρει να το ανακαλύψουν. Στο νέο του πόνημα, ο σκηνοθέτης διατηρεί τις βάσεις τής αισθητικής εκείνης της ταινίας, αλλά δυναμώνει την ένταση σχεδόν σε κάθε επίπεδο, βομβαρδίζοντας το θεατή με ιδέες, εικόνες, θεωρίες και πιθανές επιλογές σε τέτοιο βαθμό, ώστε μόνο μετά το τέλος της ταινίας είναι δυνατό να ξεκινήσει η κριτική της θεώρηση.

Γιατί το «Πέρα από το Όνειρο» (δυστυχώς, η ελληνική μετάφραση του τίτλου στερεί τη μελλοντολογική υφή τού πρωτότυπου προς χάριν κάτι πιο γενικόλογου και – κατά συνέπεια – κατανοητού) ξεκινά ως μια κριτική απέναντι στη βιομηχανία του Χόλιγουντ και τις μισογύνικες ή / και μισάνθρωπες τακτικές της, συνεχίζει ως ένα δυστοπικό όραμα που αφορά την εξέλιξη ολόκληρης της κοινωνίας και των αρχών της και καταλήγει μια θεώρηση απέναντι στην έννοια του παρελθόντος, της οικογένειας και εντέλει την ίδιας της πραγματικότητας, όσο περνάει από το live-action στο κινούμενο σχέδιο και αντίστροφα, συνθέτοντας ψυχεδελικές εικόνες και σκηνές έντονου φαντασιακού στοιχείου για να τις συνδέσει, στην αρχή και το φινάλε, με μία απόλυτα προσωπική ιστορία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Φόλμαν έχει τη δυνατότητα να σκανάρει το ερμηνευτικό εύρος της Ρόμπιν Ράιτ (μάλλον κυριολεκτικά, στην πιο χαρακτηριστική σκηνή της ταινίας), να εμφανίσει τον Ντάνι Χιούστον ως αυστηρό, φιλοχρήματο διευθυντή της εταιρείας – για ποιον χτυπά η καμπάνα; – «Miramount», να εμφανίσει την πιο ευαίσθητη πλευρά τού Χάρβεϊ Καϊτέλ στο ρόλο του ατζέντη – εναλλακτικού πατέρα της πρωταγωνίστριας, να δημιουργήσει μια ζώνη «αυστηρώς κινουμένων σχεδίων» (με μία τεχνοτροπία που βασίζεται στη σχεδιαστική απλότητα περασμένων χρόνων αλλά ενισχυμένη από μια ανεξάντλητη χρωματική παλέτα), όπου ο κόσμος μπορεί να «πιει» τον αγαπημένο του διάσημο, και να δημιουργήσει μια άλλου είδους δικτατορία, αυτή της εικόνας, που θα δώσει έναυσμα για την απαιτούμενη – κυριολεκτική και μεταφορική – επανάσταση.

Όπως γίνεται προφανές από τα παραπάνω, το φιλμ είναι άκρως πρωτότυπο και διαφορετικό από ό,τι υπάρχει εκεί έξω, κάτι που σίγουρα του δίνει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και δικαιολογεί τη θέση του σε μία, τελευταία, κορεσμένη σε ιδέες κινηματογραφική αγορά. Ειρωνικά, όμως, η πληθώρα των ιδεών του αποτελεί ταυτόχρονα το ισχυρό αλλά και το αδύνατο σημείο του. Ο Φόλμαν στοχεύει ψηλά και φιλοδοξεί να κατευθύνει την κριτική του για την πορεία που έχει επιλέξει ο σύγχρονος κόσμος προς όλες τις κατευθύνσεις, να αγγίξει όλες τις παραμέτρους, να τρομάξει και να συγκινήσει, να προειδοποιήσει και νουθετήσει, να μιλήσει με κυριολεξία και, χρησιμοποιώντας μεταφορές, να πει μια ιστορία και ταυτόχρονα να κάνει μια φιλοσοφική συζήτηση. Αναπόφευκτα, το εύρος είναι τόσο μεγάλο που δε δύναται να καλυφθεί επαρκώς. Νέες διαστάσεις της ιστορίας αποτίθενται όλο και περισσότερο στον κύριο θεματικό πυρήνα, με αποτέλεσμα να είναι δύσκολο στο τέλος να τον διακρίνεις! Ταυτόχρονα, η διδακτική διάσταση της ιστορίας γίνεται όλο και πιο προφανής και ευθεία, προδίδοντας την ενδεχόμενη αβεβαιότητα του Φόλμαν σχετικά με τις ικανότητές του στο χειρισμό των θεματικών.

Περιέργως, αυτό που έχει ενδιαφέρον, είναι ότι κάτω από τους μηχανισμούς του Χόλιγουντ και τις προειδοποιητικές φωνές για ένα σκοτεινό και συνάμα πολύχρωμο τεχνολογικό μέλλον, το «Πέρα από το Όνειρο», τελικά, κρύβει μια ταινία για την ίδια τη μνήμη και το τι επιλέγουμε να κρατάμε από το παρελθόν, ακριβώς ότι ήταν και το «Βαλς με τον Μπασίρ», δηλαδή. Το πρόβλημα, ουσιαστικά, ξεκινά από το γεγονός ότι ο Φόλμαν δείχνει το ίδιο φοβισμένος με τη «Ρόμπιν Ράιτ» της Ρόμπιν Ράιτ, φρικαρισμένος από το εύρος του θέματός του και από το ταλέντο που απαιτείται (και ξέρει ότι έχει) για την αποπεράτωσή του. Το φιλμ μοιάζει (για καλό και για κακό) να είναι το αποτέλεσμα μιας κρίσης πανικού της τελευταίας στιγμής και αν κάποιος το δει από την οπτική ενός συγκεκαλυμμένου αυτοψυχαναλυτικού φιλμ, θα ανακαλύψει μια εξαιρετικά βοηθητική στην ερμηνεία διάσταση της ιστορίας. Αν παραμείνει στο sci-fi και το ψευτοφιλοσοφικό υπόβαθρο, τότε ίσως απογοητευτεί και χάσει το πραγματικό (;) νόημα. Είναι εντυπωσιακό το πόσο καλά λειτουργεί η ταινία υπό αυτό το πρίσμα.

Όταν φτάνει το τέλος και η εντύπωση από τις φανταχτερές εικόνες αρχίζει να φθίνει, η αφέλεια του «Πέρα από το Όνειρο» αρχίζει να γίνεται όλο και πιο εμφανής. Αυτά, όμως, που δεν ξεθωριάζουν είναι η φιλοδοξία του φιλμ και οι ενδείξεις τού ταλέντου του Φόλμαν, που κάνει με αβεβαιότητα αλλά τόλμη το επόμενο βήμα. Κανείς δεν μπορεί να κρατήσει κακία σε κάποιον που στοχεύει ψηλά, κι ας μην ικανοποιεί όλες τις υποσχέσεις που δίνει.