του Κώστα Κωνσταντινίδη

Η ταινία ανοίγει σαν σε αίθουσα μουσείου σύγχρονης Τέχνης, σε τμήμα σουρεαλισμού, σε έναν χώρο όπου όλα τα αντικείμενα είναι τοποθετημένα με ακρίβεια. Οι άνθρωποι στέκονται ακίνητοι, εκθέματα μέσα σε μια εγκατάσταση που υπακούει σε δικούς της κανόνες. Οι κινήσεις είναι περιορισμένες, σχεδόν μετρημένες, λες και έχει αφαιρεθεί κάθε αυθορμητισμός κι έχει μείνει μόνο το περίγραμμα της ανθρώπινης παρουσίας.

Η σκόνη αιωρείται παντού, αφήνοντας έντονο το αποτύπωμά της παντού, χωρίς ποτέ να σταθεροποιείται. Σε μια τηλεοπτική οθόνη (που βρίσκεται μέσα στα πλάνα) υπάρχει ειδική εκπομπή για το πόση σημασία δίνει η Κυβέρνηση στη σκόνη και στην προέλευσή της, μ έναν τρόπο που προσδίδει στην εικόνα μια παράξενη ένταση. Ολόκληρος ο κόσμος οργανώνεται γύρω από κάτι που διαλύεται με την πρώτη κίνηση, ενώ η ίδια η σκόνη παραμένει άπιαστη και γύρω της χτίζεται μια εμμονή καταγραφής που απλώνεται σε κάθε επίπεδο.

Σε αυτόν τον κόσμο εμφανίζονται τα φαντάσματα με απόλυτη φυσικότητα, μόνο που η παρουσία τους έχει φύγει από το ανθρώπινο σώμα κι έχει περάσει σε… αντικείμενα της καθημερινότητας. Βρίσκουν θέση μέσα σε ηλεκτρικές σκούπες, μετατρέποντας το υπερφυσικό σε προέκταση της εργασίας και της καθημερινής ζωής. Συνυπάρχουν με τους ζωντανούς, συμμετέχουν στη ρουτίνα χωρίς να προκαλούν ιδιαίτερη αντίδραση και διατηρούν ρόλο μέσα σ’ έναν κόσμο που τα αποδέχεται όσο είναι χρήσιμα. Υπάρχει μια στιγμή όπου προς ένα φάντασμα ακούγεται το «χρόνια πολλά» για την επέτειο του θανάτου του, και η σκηνή περνά σχεδόν αθόρυβα, σαν κάτι εντελώς φυσικό. Μέσα στην κανονικότητα του παραλόγου, η ταινία στήνει ένα αλληγορικό πεδίο γύρω από την ορατότητα και την αορατότητα, τη θέση όσων υπάρχουν μέσα στον χώρο χωρίς να αναγνωρίζονται πλήρως, και ο σουρεαλισμός τα δένει μεταξύ τους αποκαλύπτοντας την ίδια ανάγκη ελέγχου που διατρέχει και τον κόσμο της σκόνης.

Η μνήμη παραμένει προσκολλημένη στις συνειδήσεις, κρατώντας την απώλεια ενεργή στο παρόν, η σχέση κάποιου εργάτη με το φάντασμα του συντρόφου του επηρεάζει τον εργασιακό χώρο. Όταν αυτή η παρουσία ενοχλεί, η ισορροπία διαταράσσεται και οδηγεί στην απόλυση.

Η σχέση με την τεχνολογία περνά μέσα από την ταινία με τρόπο που ανοίγει ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης. Οι ηλεκτρικές συσκευές παύουν να είναι απλά εργαλεία και κουβαλούν συναισθηματική αυτονομία που προκαλεί αμηχανία. Η παρουσία των φαντασμάτων μέσα τους συνδέεται άμεσα με την ανάγκη των ανθρώπων να κρατήσουν κοντά τους όσα έχουν χαθεί, με την ανάμνηση να γίνεται ενεργή και να παρεμβαίνει στην καθημερινή ζωή. Οι στιγμές ευτυχίας εμφανίζονται αποσπασματικά, δεμένες με εικόνες που κινούνται ανάμεσα σε ονείρωξη και ανάμνηση, χωρίς σαφή όρια. Τα φαντάσματα επιστρέφουν, παρόντα σ’ έναν ατέρμονο κύκλο.

Η πραγματικότητα περνά σε μια ονειρική συνθήκη και οι στιγμές αλλάζουν μορφή. Οι χαρακτήρες κινούνται μέσα σε ατμόσφαιρα όπου η φαντασία και η τυπολατρία συνυπάρχουν, μια εικόνα που θυμίζει κοινωνίες όπου η πίστη στους μύθους και η προσήλωση στην τελετουργία παραμένουν ισχυρές. Τα φαντάσματα συστεγάζονται στον ίδιο χώρο και αντιμετωπίζονται ως κανονική, επαναλαμβανόμενη συνθήκη – και εδώ μπαίνει το πρώτο ερώτημα: η επιστροφή ως πράξη αντίστασης ή ως κατάσταση που έχει ήδη αποδεχθεί τον εαυτό της;

Όλα αυτά συγκροτούν μια αλληγορική κατασκευή που αγγίζει καθαρά τη σύγχρονη κοινωνία, με γραφή υπόγειας διαδρομής και εσκεμμένη απογύμνωση των εκφραστικών μέσων. Η λιτότητα κυριαρχεί, διαμορφώνοντας ένα ύφος που στηρίζεται στην καθαρότητα της εικόνας και στη λιτότητα του περιγράμματος. Η πρόθεση είναι εμφανής και ο σκηνοθέτης δείχνει από νωρίς τον δρόμο που επιλέγει, όμως, όσο προχωρά η ταινία, εκτίθεται όλο και περισσότερο η αφηγηματική της δομή. Και εκεί εμφανίζονται τα ερωτήματα που το φιλμ αφήνει να αιωρούνται στους στροβιλισμούς της σκόνης. Πρόκειται, τελικά, για σπουδή πάνω στην τεχνολογία ή για φόβο απέναντι στη συναισθηματική αυτονομία των ίδιων των συσκευών; Τα όνειρα λειτουργούν ως εικόνες που γεννιούνται από την ανάμνηση ή ως προβολές επιθυμιών που δεν βρήκαν ποτέ διέξοδο; Το μόνο σίγουρο είναι ότι τα φαντάσματα δεν φεύγουν ποτέ, κρατώντας την απώλεια ενεργή, ως κάτι που συνεχίζει να δουλεύει.