του Ηλία Φραγκούλη

Υπάρχει κάτι το άγρια παρακινδυνευμένο και διχαστικό σε τούτο το φιλμ. Η «Νυρεμβέργη» του Τζέιμς Βάντερμπιλτ σχεδόν ενστερνίζεται και προτείνει ν’ ακολουθήσουμε το εσχάτως δημοφιλέστατο (ειδικά στα μέρη μας) «πολιτικό» ρητό… «όλοι ίδιοι είναι»! Με άλλα λόγια, μεταφέρει ένα μήνυμα του τύπου «στον πόλεμο όλοι διαπράττουν εγκλήματα» κι αυτό σου προκαλεί μια κάποια ανατριχίλα, όταν αισθάνεσαι πως τα εκατομμύρια των ανθρώπων που βρήκαν φρικτό θάνατο από τους Ναζί στην εξαετία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου μπορούν να «εξισωθούν» (!) με οποιαδήποτε άλλη απώλεια ανθρώπινης ζωής σε συνθήκες ένοπλης σύρραξης μεταξύ κρατών στα χρονικά του σύγχρονου πολιτισμού. Όχι, δεν μπορούν!

Χωρίς να λειτουργεί ουσιαστικά σαν «πλυντήριο» των φρικωδών εγκλημάτων του Τρίτου Ράιχ, το φιλμ θέτει (μέσω της γραμμής υπεράσπισης του ίδιου του Χέρμαν Γκέρινγκ) παραδείγματα ερωτημάτων προς τους δικαστές των Ναζί, με χαρακτηριστικότερο εκείνο της αμερικανικής ενοχής για τη ρίψη ατομικών βομβών σε Χιροσίμα και Ναγκασάκι το 1945. Όλο αυτό το σκεπτικό, αναμφίβολα, φέρνει στον νου και την περίπτωση της σημερινής γενοκτονίας στη Γάζα. Τι νομίζετε πως θα έλεγε ο Γκέρινγκ για τον Μπενιαμίν Νετανιάχου, δηλαδή; Κάπως έτσι, η φιλμική «Νυρεμβέργη» προκαλεί σοβαρά debate διαφωνιών, με τον κίνδυνο της αλλοίωσης της σημασίας ιστορικών γεγονότων, σε συνάρτηση με πολιτικά πιστεύω, ιδεολογίες, ήθη, συνειδήσεις και εθνικιστικές ταυτίσεις. Φυσικά και είναι υγιές να γίνονται συζητήσεις πάνω σε τέτοια ζητήματα, όμως, σίγουρα αντιλαμβάνεστε πόσο λεπτά είναι τα όρια να καταλήξουν σε κάτι ακραίο (πόσω μάλλον στο πλαίσιο της όποιας αντίληψης «πολιτικής ορθότητας»…).

Έτερο συζητήσιμο (και προφανώς αμφιλεγόμενο) θέμα που προκύπτει από τις επιλογές της ταινίας του Βάντερμπιλτ είναι ο τρόπος που παρουσιάζει τον Γκέρινγκ. Η θαυμάσια ερμηνεία του Ράσελ Κρόου (μάλλον το μεγαλύτερο ατού εδώ) και η επιχειρηματολογία του λόγου του χαρακτήρα που υποδύεται αποτελούν στοιχεία τα οποία τον κάνουν να φαίνεται ευφυέστατος και (συχνά)… συμπαθής! Το φιλμ δεν του χρεώνει ποτέ κάτι συγκεκριμένο σε πράξεις, ενώ παράλληλα μας συστήνει και την οικογένειά του, που (αν και σε καλύτερες συνθήκες διαβίωσης) βρίσκεται επίσης κρατούμενη από τα συμμαχικά στρατεύματα. Όταν η ανήλικη κορούλα του Γκέρινγκ παίζει πιάνο ή μεταφέρεται σε κάποιο στρατόπεδο κρατουμένων (με άγνωστη μοίρα), ο θεατής έχει τα περιθώρια να σκεφτεί «τι φταίει αυτό το κοριτσάκι τώρα;». Ένας «δικηγόρος του διαβόλου» θα μπορούσε να μου πει πως και στη «Ζώνη Ενδιαφέροντος» (2023) παρακολουθούσαμε με σχετική… αθωότητα τον ρόλο του (φανταστικού) Ρούντολφ Χες ως οικογενειάρχη με μικρά παιδιά. Οπότε, γιατί εδώ υφίσταται πρόβλημα; Διότι στην ταινία του Τζόναθαν Γκλέιζερ υπήρχε το «αντίβαρο» της γνώσης των πράξεων του ήρωα, ο οποίος βρισκόταν (και) ακριβώς δίπλα στο στρατόπεδο του Άουσβιτς. Ακόμη κι αν δεν ήταν φανερή η δράση του εντός (πέραν της σεκάνς του σχεδιασμού των κρεματόριων), υπήρχε ένας άμεσος συνειρμός ευθύνης και ενοχής. Που δεν «ξέπλενε» η παρουσία των παιδιών (του).

Στην τελική, η «Νυρεμβέργη» ξυπνά αναμνήσεις που δεν πρέπει να σβήσουν ποτέ από τη συνείδηση του θεατή, αναπαριστά ικανοποιητικά τα διαδικαστικά της δίκης (όσο κι αν απέχει αξιακά και καλλιτεχνικά από το ομώνυμο φιλμ του 1961, σε σκηνοθεσία Στάνλεϊ Κρέιμερ) και δεν εκμεταλλεύεται με άθλιο ψυχολογικό τρόπο την ύπαρξη του Ολοκαυτώματος (όπως έκανε ο Στίβεν Σπίλμπεργκ το 1993). Απλά, απαιτεί μια κάποια προσοχή στο πως θα το δει κανείς.