του Λευτέρη Αδαμίδη

Πάνω σε αυτό το φαινομενικά ήπιο καμβά στήνεται η μεγαλεπήβολη, τελικά, ταινία του Σον Ντέρκιν και είναι πραγματικά δύσκολο να θυμηθεί κανείς την τελευταία φορά που το αμερικανικό ανεξάρτητο σινεμά μας έδωσε ένα τόσο ώριμο και μεστό σκηνοθετικό ντεμπούτο, πόσο μάλλον συστήνοντάς μας την ίδια στιγμή μια εκπληκτική πρωτοεμφανιζόμενη ηθοποιό στο πρόσωπο της πρωταγωνίστριας Ελίζαμπεθ Όλσεν. Εξαρχής, ο παράξενος τίτλος προϊδεάζει ότι, όπως οι πολλαπλές ταυτότητες της κεντρικής ηρωίδας, έτσι και η ταινία απλώνεται περίτεχνα σε διαφορετικά επίπεδα. Ο Ντέρκιν ξεκινά την αφήγησή του σχεδόν με μια ντοκιμαντερίστικη λεπτομέρεια ξετυλίγοντας, σ’ ένα ειδυλλιακό τοπίο στα βόρεια της πολιτείας της Νέας Υόρκης, τη ζωή στο «εναλλακτικό» κοινόβιο, αποκαλύπτοντας σταδιακά πίσω από το απατηλό όραμα της ελευθεριότητας στη μεγάλη αμερικανική παράδοση του Θορώ και του Γουίτμαν, ένα ασφυκτικά κλειστό κόσμο που σφραγίζεται από τους δικούς του αλλόκοτους κανόνες και αυστηρές τελετουργίες. Η ουτοπία των περασμένων δεκαετιών που έχτισαν οι ριζοσπάστες αναχωρητές, εγκαταλείποντας τις πόλεις και τον καταναλωτισμό, έχει μετατραπεί σε ένα πραγματικό εφιάλτη, η ελεύθερη βούληση έχει αντικατασταθεί με κανονική πλύση εγκεφάλου και η σεξουαλική απελευθέρωση έχει πάρει τη μορφή βίαιης μύησης.

Μέχρι εδώ θα μπορούσε κανείς να μιλά για την αποκάλυψη ενός ακόμη άγνωστου κεφαλαίου της βαθιάς Αμερικής. Καθώς, όμως, ο Ντέρκιν ξετυλίγει αποσπασματικά το παρελθόν της Μάρθα και τη σχέση της με την αδελφή της, η ταινία αρχίζει να αποκρυσταλλώνεται στο υπαρξιακό πορτρέτο μιας εύθραυστης γυναίκας που πασχίζει να ενσωματωθεί, να αποκτήσει μια καινούρια οικογένεια, μην καταφέρνοντας να βρει τη θέση της πουθενά. Η ευάλωτη Μάρθα μοιάζει να βρίσκεται καταδικασμένη σε ένα διαρκές limbo, ανάμεσα στη ματαιωμένη ελευθερία της κοινότητας και τη σχεδόν ψυχοσωματική της εξάρτηση από τον ηγέτη, καθοδηγητή και πρώην εραστή της, αλλά και την ολότελα κενή τακτοποιημένη ζωή της επιτυχημένης αδελφής της.

Πάνω σε αυτό το διχασμό και στη διεκδίκηση της Μάρθα από τους πρώην συνοδοιπόρους της, ο Ντέρκιν αρχίζει να οδηγεί μεθοδικά και με βραδυφλεγή τρόπο το υλικό του στους σκοτεινούς δρόμους μιας σχεδόν ταινίας τρόμου! Το αποτελεσματικό, ευφυές μοντάζ αφήνει δυσδιάκριτα τα όρια ανάμεσα στον πραγματικό χρόνο και τα φλας μπακ, επιτείνοντας ακόμη περισσότερο την ονειρική διάσταση ενός εφιάλτη, ενώ η διαταραγμένη, τελικά, ηρωίδα φέρνει σταδιακά στο μυαλό το «Μωρό της Ρόζμαρι» ή τον «Ένοικο» του Πολάνσκι. Και είναι αλήθεια πως ο μεγάλος σκηνοθέτης ρίχνει συνολικά τη βαριά σκιά του στη «Μάρθα», ακόμη και στο ανοιχτό φινάλε, που μας πάει πίσω σε σπουδαίες αμερικανικές ταινίες του genre από τη δεκαετία του ’70 και τις εφιαλτικές δυστοπίες που οραματίστηκαν (εδώ, όμως, κινδυνεύοντας να μειώσει ένα τόσο πολυεπίπεδο φιλμ σε μια μάλλον εύκολη και απλοϊκή αμφισημία). Τίποτε, όμως, δε μπορεί ν’ αναιρέσει το γεγονός πως βρισκόμαστε μπροστά σε μια από τις πιο ολοκληρωμένες ταινίες που μας έδωσε φέτος το αμερικανικό σινεμά. Τιμήθηκε με το βραβείο σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ του Sundance.