του Κώστα Κωνσταντινίδη

Έστω για λίγο, μην φανταστείτε τη Γη όπως είναι σήμερα, με τις αποστάσεις σχεδόν μηδενισμένες και ελάχιστα (πια) μέρη να παραμένουν άγνωστα. Φανταστείτε έναν κόσμο του 1500 μ.Χ., όπου η επιβίωση, η γνώση, η εξουσία και (κυρίως) η ίδια η αξία της ζωής βρίσκονταν ακόμη μέσα σε πεδίο ωμής σύγκρουσης. Εκεί τοποθετεί ο Λαβ Ντίαζ τον «Μαγγελάνο».

Η ταινία ξεκινά με εντυπωσιακά travelling από παρθένες περιοχές γεμάτες νερά και πυκνή βλάστηση, όπου κάθε διαφορετικός ήχος αρκεί για να σημάνει κίνδυνο. Η άφιξη των κατακτητών παίρνει τη μορφή στυγνής εισβολής. Σε έναν από αυτούς τους καταυλισμούς, η αγριότητα ξεσπά κι αφήνει πίσω της μόνο αφανισμό. Η αλήθεια είναι ότι οι δρόμοι της εξερεύνησης υπήρξαν από την αρχή δρόμοι γεμάτοι σίδερο, αίμα και φωτιά, χαραγμένοι πάνω σε τόπους κι ανθρώπους που απλώς (και ατυχώς) βρέθηκαν στο πέρασμά τους. Στο όνομα του βασιλιά Μανουέλ και των δρόμων του εμπορίου, αλλά και πίσω από το προσωπείο ενός χριστιανισμού που λειτουργεί ως βολικό άλλοθι, η ιστορία καταγράφει θηριωδίες στραμμένες κυρίως απέναντι στον μουσουλμανικό κόσμο, αποκαλύπτοντας μια βία βαφτισμένη ως Πίστη και μια εξουσία ντυμένη ως αποστολή.

Η ταινία δίνει όλα αυτά τα στοιχεία ως ήδη τετελεσμένα, σαν εικόνες που έχουν μόλις συμβεί, χωρίς να χτίζονται μέσα της. Ο Ντίαζ αποφεύγει ν’ αναπτύξει σκηνές κατάκτησης και τις τοποθετεί στο κάδρο σαν να προηγούνται της αφήγησης, σαν ν’ ανήκουν σε έναν χρόνο που δεν τον αφορά να απεικονίσει. Έτσι, η ένταση δεν παράγεται ποτέ πραγματικά και η ταινία οδηγείται σε βραδύτητα και ακινησία που απαιτεί σχεδόν ασκητική υπομονή από τον θεατή. Μακρόσυρτες ενότητες μονοπλάνων απλώνονται χωρίς εσωτερική δυναμική, με την κάμερα να παραμένει επίμονα ακίνητη, σαν να περιμένει μια νέα διαταγή για ν’ αλλάξει γωνία ή κάδρο. Οι σεκάνς για την απληστία του Πάπα, αλλά και οι δεήσεις στον Απολακί τραβούν σε μάκρος, χωρίς να μετακινούν ουσιαστικά την ιστορία, αφήνοντάς την να λιμνάζει. Ο χρόνος διογκώνεται και η διάρκεια αρχίζει να λειτουργεί εις βάρος της ίδιας της ταινίας. Για να φτάσει να φανεί  θάλασσα, απαιτούνται εξήντα επτά λεπτά αναμονής (!), ανάμεσα σε αμπελοφιλοσοφικές συζητήσεις και προσωποκεντρικές αναφορές που αδυνατούν να κρατήσουν το ενδιαφέρον, με τη βαρεμάρα να γίνεται σταδιακά αισθητή. Είμαι βέβαιος ότι η ανάγνωση ενός βιβλίου θα μπορούσε να γεννήσει σαφώς πλουσιότερο πεδίο εικόνων από αυτό που τελικά προσφέρεται στο κάδρο!

Η βία επιστρέφει διαρκώς στην εικόνα, με στιγμές που στέκονται επίμονα πάνω στο αίμα και τη φρίκη, σαν να αναζητούν μια μορφή εξιλέωσης που η ίδια η ταινία αδυνατεί να δώσει. Στις όχθες του ποταμού, τα πρόσωπα των φυλακισμένων ιθαγενών κρατούν μέσα τους μια σιωπηλή απόγνωση, αποτυπωμένη χωρίς περιθώριο διαφυγής. Και, ξαφνικά, η σκηνή του θρήνου για τον Αντόνιο ανοίγει προς μια διάσταση αρχαίας τραγωδίας. Και μέσα σε αυτόν τον κόσμο, όπου η σφαγή και η λεηλασία εμφανίζονται σχεδόν ως φυσική τάξη πραγμάτων, μία ομοφυλοφιλική πράξη εμφανίζεται σαν από μηχανής Θεός και αντιμετωπίζεται ως έγκλημα κατά της Φύσης, με κατάληξη την τιμωρία δια αποκεφαλισμού. Το οξύμωρο είναι αποκαλυπτικό: η βία νομιμοποιείται, η εξόντωση αποκτά ιερό χαρακτήρα, αλλά η επιθυμία οδηγεί στην καταδίκη, μαζί με κάθε πράξη ανταρσίας.

Το τέλος οδηγεί σε μια εικόνα απόλυτης επιβολής, όπου τα σύμβολα των ιθαγενών παραδίδονται στην πυρά και τη θέση τους παίρνει ο σταυρός, καρφωμένος στο χώμα ως ανώτερο σημείο κυριαρχίας. Εκεί η Πίστη μετατρέπεται σε εργαλείο εξουσίας και η ιστορία επιστρέφει στο ίδιο της το κέντρο: μια διαδρομή κατάκτησης που αφήνει πίσω της ερείπια, βαφτισμένα ως πίστη και πρόοδος, δύο έννοιες που σπάνια βαδίζουν μαζί στην ανθρώπινη Ιστορία.

Αν περιμένετε μάχες και περιπέτειες, το σίγουρο είναι ότι δεν θα τις συναντήσετε. Εξοπλιστείτε, λοιπόν, με υπομονή, πατατάκια, popcorn, υγρά για εύκολη κατάποση και ό,τι άλλο μπορεί να σας χρειαστεί, μήπως και ανταμειφθείτε για την υπομονή σας και καταλήξετε… πλήρωμα στη Βικτώρια. Αυτό ίσως και να είχε περισσότερο ενδιαφέρον, διότι εκεί (τουλάχιστον) κάτι θα συνέβαινε…