του Κώστα Κωνσταντινίδη

Υπάρχουν θεατές που αποδέχονται χωρίς δεύτερη σκέψη κάθε μορφή κινηματογραφικού… θαύματος. Υπάρχουν κι εκείνοι που ζητούν από τον κινηματογράφο να τους προσφέρει έστω ένα στοιχειώδες νήμα λογικής, ακόμη κι όταν η ιστορία περιπλανιέται στα μονοπάτια του μεταφυσικού. Ανήκω ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Στον κινηματογράφο αποδέχομαι ευχαρίστως ακόμη και το μεγαλύτερο θαύμα, αρκεί να συνοδεύεται από μια στοιχειώδη αφηγηματική τεκμηρίωση, έναν εσωτερικό κανόνα, μια σύμβαση ανάμεσα στην ταινία και τον θεατή. Στο «Ιερό Αγόρι» του Πάολο Στρίπολι η σύμβαση αυτή παραμένει για μένα μετέωρη, από την πρώτη μέχρι την τελευταία σκηνή.

Από τα πρώτα κιόλας λεπτά του φιλμ πλανάται ένα μυστήριο γεμάτο αναπάντητα ερωτήματα. Τι είδε η γυναίκα του βασικού ήρωα στο βρέφος που προσπαθεί να ταΐσει; Γιατί πάγωσε; Γιατί έπεσε στο πάτωμα και σχεδόν «αρκουδίζοντας» έφτασε μέχρι το παράθυρο; Γιατί βούτηξε στο κενό χωρίς δεύτερη σκέψη; Ο Στρίπολι ζητά από τον θεατή ν’ αποδεχθεί το γεγονός ως αφετηρία της ιστορίας, χωρίς να του προσφέρει το παραμικρό ίχνος κατανόησης. Η αμάσητη τροφή, όμως, φέρνει… γαστρεντερικά προβλήματα. Και στην περίπτωσή μας τα γαστρεντερικά προβλήματα εκδηλώνονται σε κινηματογραφικό λήθαργο. Έχει περάσει σχεδόν μία ώρα ταινίας και ο θεατής εξακολουθεί να αναρωτιέται τι ακριβώς συμβαίνει!

Οι φορές που συμβουλεύτηκα δελτία Τύπου διανομέων προκειμένου να κατανοήσω καλύτερα μια ταινία υπήρξαν ελάχιστες. Προτιμώ πάντοτε να σχηματίζω τη δική μου άποψη, ανεπηρέαστος από κάθε «διαφημιστικό» φυλλάδιο που προσπαθεί να προετοιμάσει τον θεατή για το πόσο σημαντικό είναι αυτό το οποίο πρόκειται να δει. Στην περίπτωση του Στρίπολι, όμως, ομολογώ πως αν δεν το έκανα θα ένιωθα πολύ μόνος απέναντι σε όσα παρακολουθούσα στην οθόνη.

Ασφαλώς κι εντοπίζω όλα εκείνα τα στοιχεία στα οποία παραπέμπει η ταινία. Τη θρησκευτικότητα της «Κοιλάδας των Χαμόγελων», όπως περιγράφεται στο φιλμ. Την ανάγκη μιας άκρως θεοκρατικής κοινότητας, που δύσκολα διακρίνεται από τις στεγανές λογικές μιας σέκτας, να βρει παρηγοριά μέσα από ένα θαύμα. Την αγιοποίηση και τη μετατροπή ενός νεαρού αγοριού σε σύμβολο συλλογικής ελπίδας. Τη διαχείριση του πόνου που γεννά το πένθος. Την εφηβεία. Την πίστη. Και (κυρίως) τη μικρή σύσπαση των μυών του προσώπου που οδηγούν στην τόσο ανθρώπινη αντίδραση: το χαμόγελο.  Όλα αυτά βρίσκονται πράγματι μέσα στην ταινία και σε πρώτη ανάγνωση λειτουργούν. Το ερώτημα για μένα, όμως, βρίσκεται αλλού. Δεν με απασχολεί ιδιαίτερα αν ο Ματέο διαθέτει κάποια υπερφυσική ιδιότητα ή είναι άγιος ή αποτελεί μετεμψύχωση του… Παΐσιου! Με απασχολεί πολύ περισσότερο το γιατί τόσοι άνθρωποι αισθάνονται την ανάγκη να πιστέψουν σ’ αυτόν.

Εδώ ακριβώς αρχίζει να εμφανίζεται η θεοκρατική διάσταση της ιστορίας. Μια κοινωνία που έχει εναποθέσει τις ελπίδες της στη μεταφυσική. Ένα περιβάλλον όπου το θαύμα λειτουργεί σχεδόν σαν κοινωνικό νόμισμα. Πρόκειται για ένα διαχρονικό φαινόμενο, παρών σε διαφορετικές μορφές σχεδόν σε όλες τις σύγχρονες κοινωνίες, το οποίο αντιμετωπίζω με απόλυτη δυσπιστία κι απορρίπτω τόσο ως φιλοσοφία όσο και ως πρακτική αντιμετώπισης της καθημερινότητας και των όμορων προβλημάτων της. Κάθε φορά που μια κοινωνία παραδίδει την ανάγκη της για απαντήσεις στο υπερφυσικό, απομακρύνεται ταυτόχρονα από την ευθύνη της ν’ αναζητήσει λύσεις μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο, στη συλλογική δράση και (τελικά) στην ίδια της την ικανότητα ν’ αλλάξει τον κόσμο γύρω της. Και την ίδια στιγμή γίνεται βορά στα νύχια επιτήδειων «μασκοφόρων».

Η ιδεολογική μου διαφωνία με τη βαθιά θεοκρατική προσέγγιση της ταινίας αποτελεί μία μόνο πλευρά του ζητήματος. Υπάρχει και η αφήγηση. Υπάρχει και ο τρόπος με τον οποίο δομείται μία ιστορία. Υπάρχει και η ανάγκη να πειστεί ο θεατής. Ακόμη και το πιο παράδοξο κινηματογραφικό θαύμα χρειάζεται τους δικούς του κανόνες, μια εσωτερική λογική και μια στοιχειώδη δραματουργική συνοχή. Στο «Ιερό Αγόρι» βασιλεύει μια θεοκρατική αυθαιρεσία χωρίς κάποιο τεκμήριο, έστω και φανταστικό, που να μπορεί να στηρίξει το βάθος της ιστορίας. Το μεταφυσικό στοιχείο εμφανίζεται ως δεδομένο, αδυνατώντας ν’ αποκτήσει τους δικούς του εσωτερικούς κανόνες και να οικοδομήσει μια πειστική σύμβαση με το σινεμά. Έτσι, όσο η αφήγηση προχωρά, το θαύμα μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε αφηγηματική ευκολία.

Υπάρχει πάντα και η δεύτερη ανάγνωση μιας ταινίας, συνήθως σημαντικότερη από το ίδιο το θεαθήναι. Είναι εκείνη που αρχίζει όταν πέσουν οι τίτλοι τέλους και τα φώτα γύρω σου ανάψουν ξανά στον κινηματογράφο. Εκεί όπου ο θεατής συνεχίζει να σκέφτεται όσα είδε. Να αμφισβητεί. Να αναζητά απαντήσεις. Να ανακαλύπτει νέα ερωτήματα. Το «Ιερό Αγόρι» διαθέτει αναμφίβολα τα συστατικά που μπορούν να γεννήσουν μια τέτοια συζήτηση γύρω από την πίστη, το πένθος και την ανάγκη του θαύματος. Η δική μου δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι η ταινία ζητά από τον θεατή ν’ αποδεχθεί εξαρχής όσα η ίδια αδυνατεί να θεμελιώσει πειστικά. Και ίσως εκεί να βρίσκεται ουσιαστικά η μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα σε μένα και το φιλμ του Στρίπολι, το οποίο ενδιαφέρεται βαθιά για την ανάγκη των ανθρώπων να πιστέψουν, σε αντίθεση με μένα που εξακολουθώ να ενδιαφέρομαι περισσότερο για την ανάγκη τους να αμφισβητούν.