του Ηλία Φραγκούλη

Στα δεκατέσσερα χρόνια της ύπαρξης του FREE CINEMA, η στήλη της κινηματογραφικής κριτικής έχει ασχοληθεί με ταινίες του Φρανσουά Οζόν δώδεκα φορές. Και μιλάμε για πρώτη προβολή! «Ο Ξένος» συγκαταλέγεται σε τούτο τον αριθμό και θέτει το κοινό στο γνωστό και αρκετά διχαστικό «δίλημμα» της πιστότητας (ή μη) της μεταφοράς ενός διάσημου βιβλίου στο σινεμά. Πρέπει ο θεατής να έχει διαβάσει το βιβλίο του Αλμπέρ Καμί για να εκτιμήσει (ή όχι) τη δουλειά που έχει κάνει εδώ ο Οζόν;

Θα μιλήσω ως άνθρωπος που δεν έχει διαβάσει το βιβλίο του Καμί (και να το είχα διαβάσει κάποτε, όμως, δεν έχω συγκρατήσει απολύτως τίποτα απ’ αυτό, ειλικρινά!). Και απόρησα κάπως για τη φήμη που έχει αυτό το βιβλίο! Είναι ευθύνη της ταινίας αυτό; Ποιος μπορεί να… «δικάσει» σε μια τέτοια περίπτωση;

Σε μία «μεταμόρφωση» της Αλγερίας του ’30 σε τόπο κοσμοπολίτικο, με εξευγενισμένη, γαλλική essence, ο πτωχός πλην τίμιος υπαλληλίσκος Μερσό προσπαθεί να επιβιώσει με μία ροπή στην απάθεια που αγγίζει τα όρια του παραλογισμού. Θεωρεί πως η ζωή και ο θάνατος είναι πράγματα αδιάφορα, αφού κάθε ζωντανός οργανισμός τα έχει «κληρονομήσει» θέλοντας και μη, δίχως περιθώρια εναλλακτικής επιλογής. Είναι ερωτευμένος αλλά αρνείται τον γάμο και μία πλήρη δέσμευση δίπλα στην Μαρί, του προσφέρεται μία ευκαιρία καλύτερης δουλειάς στο Παρίσι μα την αρνείται, ειδοποιείται πως η μητέρα του πέθανε στο γηροκομείο που βρισκόταν και δεν αντιδρά συναισθηματικά, ούτε καν με αυτό!

Με παρόμοια απάθεια και δίχως ουσιαστική αφορμή, θα σκοτώσει έναν Άραβα και θα βρεθεί κατηγορούμενος για φόνο, με το δικαστήριο να κρίνει ακόμη και την ψυχρή συμπεριφορά του απέναντι στην είδηση του θανάτου της μητέρας του, λες και διέπραξε διπλό έγκλημα.

Ο συναισθηματικά νεκρός χαρακτήρας του Μερσό σίγουρα προκαλεί μία αμηχανία φιλμικά κι αυτό είναι κάτι που θα νιώσει ιδιαίτερα ο θεατής ο οποίος δεν έχει γνώση του περιεχομένου του βιβλίου του Καμί, μία σπουδή επάνω στην «τρυφερή αδιαφορία του κόσμου». Μπορεί σε τυπωμένες σελίδες να φαντάζει σπουδαία η προβληματική για τον άνθρωπο που ζητά νόημα, μα το σύμπαν δεν του απαντά, όμως, σε μία κινηματογραφική παραγωγή όλο αυτό «αιωρείται» μέσα στην ασάφεια και την παραδοξότητα, ενίοτε… εκνευρίζοντας γι’ αυτά τα χαρακτηριστικά του ήρωα.

Αυτό το παράξενο «κενό» της προσέγγισης του χαρακτήρα του Καμί ο Οζόν μας το σερβίρει με μία εξαιρετικής αισθητικής μαυρόασπρη φωτογραφία (του Μανού Ντακός), τόσο ελιτίστικα διαυγή και στυλιζαρισμένη, με το ψηφιακό «λούστρο» των σημερινών καμερών να της προσδίδει μία αύρα… διαφήμισης! Υπήρχαν πολλές στιγμές στις οποίες, ενώ παρακολουθούσα το φιλμ, φανταζόμουν να εμφανίζονται ξαφνικά… φίρμες οίκων μόδας τύπου Dior, αποκαλύπτοντάς μου πως δεν έβλεπα ταινία αλλά διαφημιστικό spot ανδρικού αρώματος!

Η σεκάνς της τελικής αντιπαράθεσης του Μερσό με έναν ιερέα που του προσφέρει τη δυνατότητα της μετάνοιας θίγει το μεταφυσικό της βάσης της θρησκευτικής πίστης με τρόπο που μπορεί να προκαλέσει ενδιαφέροντες διαλόγους μετά το τέλος της ταινίας, όμως, και πάλι τα πάντα (θα) παραμένουν τόσο υποκειμενικά και βουτηγμένα στην αμηχανία, για το πόσο πέτυχε (ή όχι) ο Οζόν να φέρει σε επαφή τον κόσμο με το έργο του Καμί. Είναι σαν να ρωτάς έναν άνθρωπο αν υπάρχει Θεός. Και ο Οζόν δεν είναι ικανός να δώσει απάντηση σ’ αυτό. Ούτε είναι και Θεός!