του Δημήτρη Κολιοδήμου

Ρομπέρ Μπρεσόν ή Άλφρεντ Χίτσκοκ; Ο πειρασμός για συγκρίσεις και αποκλίσεις, ομοιότητες και διαφορές, είναι μεγάλος – σε επίπεδο θεματικής και γραφής, κυρίως.

Μέρος μιας σειράς δέκα τηλεοπτικών ταινιών, αφιερωμένων στον Δεκάλογο, είναι η μία από τις δύο που απέκτησαν (και) διευρυμένη σε διάρκεια, κινηματογραφική εκδοχή (η άλλη είναι η «Μικρή Ερωτική Ιστορία»). Ταινία με βιβλική καταγωγή, λοιπόν, το «ου φονεύσεις» των Δέκα Εντολών, φαίνεται να διχάζεται ανάμεσα στους δύο προαναφερθέντες maître του κινηματογράφου. Οι επιδράσεις και των δύο είναι ορατές: ο πρώτος στην περίπτωση του δικηγόρου (η δυσκολία του σύγχρονου ανθρώπου να συμφιλιωθεί με την ψυχή του, η αλήθεια που γίνεται γνωστή αργά), ο δεύτερος στην περίπτωση του εγκληματία (τα κίνητρα του δολοφόνου, η δυσκολία να κινηματογραφηθεί ένας φόνος). Ο μύθος, όμως, θυμίζει περισσότερο το «Εν Ψυχρώ» (1967) του Ρίτσαρντ Μπρουκς, από το μυθιστόρημα του Τρούμαν Καπότε. Σημαντική διαφορά: ο Κριστόφ Κισλόφσκι δεν αφηγείται ένα πραγματικό περιστατικό, αλλά μία επινοημένη ιστορία. Και την αφηγείται με ντοκιμαντερίστικη καθαρότητα, εμμονή στις λεπτομέρειες, ταύτιση του φιλμικού χρόνου με τον βιωματικό, χρωματικό στυλιζάρισμα και αποστασιοποιημένη ψυχρότητα.

Από τα πρώτα κιόλας πλάνα, ο σκηνοθέτης δημιουργεί ένα αποπνικτικό κλίμα: τρεις κατσαρίδες σ’ ένα πιάτο, ένας πνιγμένος αρουραίος, μία απαγχονισμένη γάτα. Η Βαρσοβία του Κισλόφσκι, μια μουντή πόλη της δεκαετίας του ’80, είναι μια πόλη που μυρίζει θάνατο. Μια πόλη θλιβερή, βουτηγμένη στη λάσπη, με ανθρώπους να περιφέρουν τη δυστυχία τους στους δρόμους. Ανθρώπους αρρωστημένους, παρακμιακούς, ανίκανους να επικοινωνήσουν. Τρεις απ’ αυτούς θα γίνουν οι ξεναγοί μας: ένας μισάνθρωπος ταξιτζής, ένας μοναχικός νεανίας κι ένας φιλόδοξος νεαρός δικηγόρος. Επί μισή περίπου ώρα, θα τους παρακολουθήσουμε στη μιζέρια τους (οι δύο πρώτοι) ή στον ιδεαλισμό τους (ο δικηγόρος, που δίνει εξετάσεις για να πάρει την επαγγελματική του άδεια). Μετά, οι δρόμοι τους θα συναντηθούν. Στην αρχή, ο νεαρός θα σκοτώσει τον ταξιτζή. Αναίτια, εν ψυχρώ, για την πλάκα του πράγματος. Στη συνέχεια, ο δικηγόρος θα χάσει τη μάχη στο δικαστήριο και θα παρακολουθήσει την εκτέλεση του νεαρού πελάτη του. Αιτιολογημένη, εν ψυχρώ, έτσι, για λόγους δικαιοσύνης.

Η εικόνα της κρεμασμένης γάτας συναρτάται με τον στραγγαλισμό του ταξιτζή, αλλά και με τον απαγχονισμό του νεαρού. Έγκλημα και τιμωρία; Όχι, η βία σε όλο της το μεγαλείο. Η ατομική και η κοινωνική μορφή βίας, το ίδιο κυνικές, το ίδιο βάρβαρες, το ίδιο απάνθρωπες. Η αναφορά στον αρχέτυπο φόνο του Άβελ από τον Κάιν δεν είναι τυχαία. Ο δευτερότοκος γιος του Αδάμ και της Εύας μπορεί να θεωρείται σύμβολο της αθωότητας και της καλοσύνης, ο δε πρωτότοκος σύμβολο της κακίας και της μοχθηρίας. Τα σύμβολα, όμως, είναι πια χωρίς σημασία. Οι αξίες έχουν χαθεί, επειδή όλοι μας ζούμε σε μία αδελφοκτόνα κοινωνία, χωρίς να κάνουμε τίποτα για να την αλλάξουμε. Απλώς, την υπηρετούμε.

Ο Κισλόφσκι δεν ενδιαφέρεται για τους χαρακτήρες του. Με μαθηματική θαρρείς λογική, τους οδηγεί στον θάνατο ή την ψυχική συντριβή, για να καταδικάσει το απρόσωπο σύστημα που τους εκτρέφει και το τρέφουν, που τους συντηρεί και το συντηρούν. Στον Χίτσκοκ, ο φόνος είναι απαραίτητο στοιχείο για να μπουν σε κίνηση οι μηχανισμοί του σασπένς. Στον Μπρεσόν, η ψυχρή κινηματογράφηση αποκλείει την ταύτιση, για να μεγεθυνθεί το δράμα και να εδραιωθεί το αίσθημα εμπιστοσύνης. Στον Κισλόφσκι, δεν υπάρχει σασπένς, δεν υπάρχει εμπιστοσύνη, δεν υπάρχει Θεός. Υπάρχει μόνο η κοινωνική παρακμή, για να μεταδώσει στον θεατή την εσωτερική παράλυση, ως ύστατη προειδοποίηση της τραγικής μοίρας του ανθρώπου.