του Ηλία Φραγκούλη

Πέρα από το κομψοτέχνημα δουλειάς (σε κάθε δημιουργικό τομέα) που παραμένει να είναι μέχρι σήμερα η «Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ», τούτο το φιλμ αποτελεί και ένα υπόδειγμα σπουδής επάνω στις διακρίσεις των κοινωνικών τάξεων, στη συγκεκριμένη περίπτωση ενταγμένη στο χρονικό πλαίσιο της Εδουαρδιανής περιόδου της Μεγάλης Βρετανίας. Και είναι πραγματικά παράδοξο (όσο και αξιοπερίεργο) το πως ένας γεννημένος στο… Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας σκηνοθέτης κατάφερε ν’ αποδώσει τόσο πιστά το κλίμα του έργου του Έντουαρντ Μόργκαν Φόρστερ!

Σχεδόν ταγμένος στην κινηματογραφική ανασύσταση αυτής της εποχής, ο Τζέιμς Άιβορι στήνει ένα πολύπτυχο μωσαϊκό διακριτικών ανισοτήτων μεταξύ ενός τριγώνου χαρακτήρων με κοινωνικό πρόσημο: των πιο βολεμένων μεγαλοαστών της οικογένειας των Γουίλκοξ, των στο μεταίχμιο της «αποκαθήλωσης» μεσοαστών της οικογένειας των Σλέγκελ και στο ασφυκτικά πτωχικό διαμέρισμα του ζεύγους των Μπαστ. Οι σχέσεις των τριών οίκων θα τέμνονται σταδιακά μέσα από αιφνίδιες συναντήσεις, ξεκάθαρα «ορισμένες» από τον παράγοντα της μοίρας, με κατακλείδα την εξοχική κατοικία του Χάουαρντς Εντ.

Η φιλελεύθερων ιδεών Μάργκαρετ Σλέγκελ (Τόμσον) θα τραβήξει το ενδιαφέρον της πλουσίας και σχεδόν εκκεντρικής κυρίας Γουίλκοξ (Ρέντγκρεϊβ), η οποία θα συγκινηθεί από τον επερχόμενο κίνδυνο της πρώτης να χάσει το σπίτι της στο Λονδίνο και θα την προσκαλέσει στο ομώνυμο εξοχικό, το οποίο και θα της αφήσει σε μία τελευταία της διαθήκη, που έρχεται να σοκάρει τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Οι Γουίλκοξ θα αποκρύψουν το περιεχόμενο της ιδιόχειρης επιστολής της και θα την καταστρέψουν, με τη σιγουριά ότι κανένας άλλος άνθρωπος δεν υπήρξε μάρτυρας τούτης της χειροπιαστής επιθυμίας της μακαρίτισσας. Από εκεί κι έπειτα, «όλα είναι μέρος της μάχης της ζωής», όπως δηλώνει ο πάτερ φαμίλιας Χένρι Γουίλκοξ (Χόπκινς), ένα στερεότυπο της ανδροκρατούμενης περιόδου, εγωκεντρικός, διόλου φιλεύσπλαχνος, αυταρχικός και ψυχρός συναισθηματικά. Σε αντίθεση με την Μάργκαρετ, που το νοιάξιμό της για τα πάντα «μεταφράζεται» λανθασμένα σε αδυναμία και ελαφρότητα.

Είναι δύσκολο να πιστέψεις ότι αυτή η ταινία γυρίστηκε πριν από σχεδόν τριάντα χρόνια και παραμένει αγέραστη και ανέπαφη στο χρόνο. Το συνειδητοποιείς ξαναβλέποντας και διακρίνοντας στη μεγάλη οθόνη τα συστατικά της επιτυχίας της (προτάθηκε για εννέα Όσκαρ και τιμήθηκε με τρία, στις κατηγορίες πρώτου γυναικείου ρόλου, διασκευασμένου σεναρίου και σκηνογραφίας). Φινέτσα σε κάθε λεπτομέρεια κάδρων, χώρων, ρούχων. Μιλάμε για ονόματα καλλιτεχνών που «έχτισαν» το μύθο του βρετανικού επαγγελματισμού σε τούτο το φιλμικό είδος εδώ και δεκαετίες. Η υπογραφή – «εργόχειρο» του Άιβορι, που πανάξια άγγιξε τη σημασία ενός Ντέιβιντ Λιν στο σινεμά εποχής, χωρίς να εστιάζει τόσο στην «ανοιχτωσιά» και το εύρος της μεγαλοσύνης εκείνου, μα επιλέγοντας μια πιο μελετημένη εμβάθυνση στον εσωτερικό κόσμο των χαρακτήρων του, έχοντας (εδώ) με το μέρος του τη σεναριακή τελειότητα της γραφής της Ρουθ Πράουερ Τζαμπβάλα, με βάση ένα από τα αριστουργήματα του Φόρστερ. Και συμπλήρωμα την «τόσο όσο» μελωδικότητα των συνθέσεων του Ρίτσαρντ Ρόμπινς.

Δίπλα σ’ αυτή τη «Εθνική» ομάδα (των σχεδόν μόνιμων) συνεργατών του Άιβορι, ένα καστ εξαιρετικό, που δεν προσπαθεί καθόλου να βγάλει έντονο δράμα στις ερμηνείες του, βιώνει με απόλυτη φυσικότητα την εποχή στην οποία έχει «μεταφερθεί» και ξεσπά υπόκωφα από τον κίνδυνο της ήττας (η πτώση της Μάργκαρετ) ή την ντροπή της αποκάλυψης ενός ανίσχυρου εγώ (όταν ο Χένρι κρύβει με το χέρι του το πρόσωπό του). Την επόμενη χρονιά, με την ίδια βασική ομάδα «παικτών», ο Άιβορι θ’ ανυψώσει ακόμη περισσότερο την καριέρα του με τα «Απομεινάρια μιας Μέρας». Ως την κορυφή, δηλαδή.