του Ηλία Φραγκούλη

Δείχνει τόσο «λίγη» καθώς την παρακολουθείς. Στην πραγματικότητα, όμως, η «Πατρίδα» του Πάβελ Παβλικόφσκι, στο πέρασμα του χρόνου, λειτουργεί σαν ένα ιδιαίτερα εγκεφαλικό και πολυσύνθετο σε ψυχισμό κατασκεύασμα, το οποίο διδάσκει φιλμική οικονομία και εσωτερικότητα με τρόπο που σε αποστομώνει.

Όσο απλοϊκή κι αν φαντάζει η σύνθεση του πρωτότυπου τίτλου (από τις λέξεις «father» και «land»), εμπεριέχει και αναλύει όλη την ουσία του έργου, τη διττή σημασία αυτού του λεκτικού παντρέματος που εννοιολογικά ταυτίζεται από τη φύση της ίδιας της ζωής. Πατέρας και γη. Πατρότητα και πατρίδα. Ανήκουμε και στα δύο. Μεγαλώνουμε μαζί τους. Όσο και να θέλουμε να απομακρυνθούμε απ’ αυτά, είναι αχώριστα. Μας προσδιορίζουν, μας γαλουχούν, μας αγαπούν, μας διχάζουν, μας προδίδουν, μας τραυματίζουν, μας λυτρώνουν. Ή μας κάνουν να ελπίζουμε σ’ αυτό το τελευταίο, κάποια μοιραία στιγμή του γήινου βίου μας.

Κρατώντας πάντα κατά νου τον πρωτότυπο τίτλο της ταινίας, ο Παβλικόφσκι στήνει ένα λιτό μα εξαιρετικό δραματουργικά περιβάλλον, βασισμένος στο προσωπικό και το συλλογικό. Από τη μία η σχέση των παιδιών με τη μυθική μορφή ενός πατέρα που άκουγε στο όνομα Τόμας Μαν, από την άλλη μια ενοχική μεταπολεμική Γερμανία των τελών του ’40 που προσπαθεί να ξανασταθεί στα πόδια της. Για τα παιδιά της. Αυτές οι δύο αλληλένδετες σχέσεις «συγγένειας» αναπτύσσονται σχεδόν κάτω από την επιφάνεια του έργου, με τρόπο ασφυκτικά συγκρατημένο, τοποθετώντας τον θεατή σε μια στάση αναμονής που σταδιακά φανερώνει τις προθέσεις του σκηνοθέτη. Την ανάγκη να υπάρξει μια επαφή, μια χειρονομία, ένα αγκάλιασμα. Μια συγγνώμη. Έστω και βουβή.

Η ανθρώπινη ζωή έχει ημερομηνία λήξης. «Συνορεύει» μ’ ένα κάποιο τέλος. Η ζωή της πατρίδας, της γης, συνεχίζεται (εντός συνόρων, τόσο συμβολικών). Και τα δύο αφήνουν την κληρονομιά τους. Στη μνήμη. Η χρονολογική τοποθέτηση του Παβλικόφσκι επάνω στον βίο του διάσημου συγγραφέα – ήρωά του δεν είναι καθόλου τυχαία, καθώς κουβαλά στην πλάτη της (και) τη βάσανο των ιστορικών εξελίξεων, του σχηματισμού μιας «νέας» πατρίδας, του ιδεολογικού διχασμού της, την επιλογή της πολιτικής ταυτότητας σε υπακοή και πίστη. Που θα μεγαλώσει και θα γίνει… οικογενειακή (με ή χωρίς εισαγωγικά) σχέση. Για να μεταβιβάσει σε κάθε επόμενη γενιά τις μνήμες και τα τραύματά της. Κι όποιος αντέξει κάτω από τα βάρη αυτά…

Κάτω από την ψυχρή επιφάνεια της ταινίας του, ο Παβλικόφσκι αναζητά να φέρει κοντά αυτά που χωρίζουν το «father» από το «land», να βρει τι είναι αυτό που μπορεί να τα ενώσει, όταν στη ζωή ενός ανθρώπου το πρώτο μπορεί να σου δώσει στοργή και το δεύτερο μπορεί να σε διώξει. Το πρώτο μπορεί να σβήσει με τον θάνατο, μα το δεύτερο να παραμείνει παντοτινό (έστω και με άλλους «ιδιοκτήτες»). Σχεδόν κι αντίστροφα ακόμη! Μέχρι οι δύο λέξεις να γίνουν μία. Πατέρας και γη σαν ένα. Εκεί (όπου) ανήκουμε. Από την αρχή έως (και) το τέλος. Ελαφρύ το χώμα…