του Ηλία Φραγκούλη

Εάν ένας άνθρωπος δημιουργήσει σε μία κόλλα χαρτί ένα χειρόγραφο κείμενο το οποίο θεωρηθεί αριστουργηματικό και διαχρονικής σημασίας, αξίζει κάθε είδους έπαινο. Ο άνθρωπος που θα παρουσιάσει μία… φωτοτυπία αυτού, τι αξίζει; Το ίδιο μπορεί να ισχύσει και για ένα έργο Τέχνης, προφανώς. Η ακριβής αναπαραγωγή / επανατύπωσή του δεν μπορεί να έχει σημαντική αξία. Σωστά; Αυτό το σκεπτικό βασάνιζε το μυαλό μου καθώς παρακολουθούσα το «Ντίγκερ». Μια ταινία στην οποία ο Αλεχάντρο Γκονζάλες Ινιάριτου δεν παρουσιάζει τίποτα δικό του! Εκτός από μία αφηγηματικής έμπνευσης αυτοαναφορικότητα που σχετίζεται με το (ανάθεμα κι αν κατάλαβα ποτέ γιατί…) οσκαρικό «Birdman» (2014).

Στα μάτια ενός απλού θεατή, από την άλλη, το «Ντίγκερ» μπορεί και να φαντάζει ως ένα καλλιτεχνικό αριστούργημα που μιλά με συγκλονιστικό τρόπο για τους καιρούς μας και το δυσοίωνο μέλλον της ανθρωπότητας. Διότι δηλώνει με εμφανέστατο τρόπο την υπεροχή του απέναντι στην απλοϊκότητα (της εποχής μας). Αλλά… όπως ο πρώτος κατακτητής της αμερικανικής ηπείρου θάμπωσε τους ιθαγενείς της με φανταχτερές χάντρες και καθρεφτάκια.

Ουσιαστικά, το «Ντίγκερ» δεν είναι τίποτε παραπάνω από μία φαντεζί meta-φάρσα του κακού ριζικού μας, παρόμοιας λογικής και σαρκαστικού περιεχομένου με το «Μην Κοιτάτε Πάνω» (2021) του Άνταμ ΜακΚέι. Με τη διαφορά ότι εκείνος έκανε σινεμά για τις μάζες (και τις τηλεοπτικές πλατφόρμες…), ενώ ο Ινιάριτου (νομίζει πως) κάνει υψηλή Τέχνη. Ή, τουλάχιστον, με αυτή την «ταμπέλα» πουλάει τη δουλειά του. Η οποία (επαναλαμβάνω) δεν του ανήκει. Είμαι κατηγορηματικός σε αυτό, διότι άλλο πράγμα είναι το homage και άλλο η κατάφωρη κλεψιά.

Τούτη τη φορά, ο Ινιάριτου το παρακάνει σε αυτόν τον τομέα. Το μείγμα των συστατικών του «Ντίγκερ» ανταγωνίζεται τις δυνατότητες ενός κριτικού κινηματογράφου στο μέτρημα των «αναφορών» και… ληστρικών επιδόσεων! Είναι σαν το «S.O.S. Πεντάγωνο Καλεί Μόσχα» (1964) και το «Συναγερμός Θανάτου» (1964) να έκαναν «νόθο» παιδί με τον «Πολίτη Κέιν» (1941) και να το ανέθρεψαν βλέποντας το «Birdman» και το «Η Συνεκδοχή της Νέας Υόρκης» (2008)! Σε μια αισθητική φόρμα που ζηλεύει (και συχνά κοπιάρει με απροκάλυπτα χοντροκομμένο τρόπο, όπως στη σεκάνς του Ευρωκοινοβουλίου) το σινεμά του Ρόι Άντερσον (βλέπε την τριλογία της «ζωής» του Σουηδού δημιουργού)!

Στο όλο «καλλιτεχνικό» mixer ανακατεύονται και θέματα που βασανίζουν τα έθνη, την ανθρωπότητα και τον πλανήτη. Ο καπιταλισμός, το περιβάλλον, η «πράσινη» ενέργεια έναντι των οικολογικών καταστροφών, τα παρανοϊκά παιχνίδια εξουσίας ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ρωσία, τα πάντα οπτικοποιούνται με μια γκροτέσκα και θεατρίζουσα υπερβολή, την οποία ο Ινιάριτου προσπαθεί να δικαιολογήσει από τη στιγμή που αποκαλύπτει στον θεατή πως η δράση της ζωής του Ντίγκερ Ρόκγουελ αποτελεί την… «πρόβα τζενεράλε» μιας τεράστιας σε μέγεθος παραγωγής θεατρικής παράστασης. Παράλληλα, όμως, η υποπλοκή της αληθινής ζωής του ηθοποιού που τον υποδύεται δεν έχει καμία βαρύτητα ψαγμένου σε σκιαγράφηση χαρακτήρα, ο οποίος απλά αγχώνεται για το αν θα καταφέρει να κερδίσει το κοινό του στη σκηνή (αντί του να τον κερδίσει ο πανικός του) και αν η πτήση της κόρης του που αγνοείται δεν θα έχει τραγική κατάληξη.

Ο Ινιάριτου επιχειρεί να «δικάσει» τους πάντες και τα πάντα λες και εξαιρεί τον εαυτό του από το κατάντημα που βιώνει σήμερα η ανθρωπότητα παγκοσμίως, με το φιλμ να αποδεικνύει (σταδιακά) πως ο δημιουργός του δεν έχει κάτι να προτείνει ως λύση ή (και) τραγικό επίλογο. Το κομμάτι της παράστασης στο oil rig, λίγο πριν το φινάλε, είναι εντελώς περιττό και κάνει το «Ντίγκερ» ν’ αρχίζει να κουράζει (ή απλά φανερώνει το αφηγηματικό του αδιέξοδο), ενώ η σεκάνς των τίτλων τέλους σκάει σαν αμήχανο «πυροτέχνημα».

Πικρά παράδοξο είναι το συμπέρασμα που μπορεί να βγάλει ένας πιο… μυημένος κινηματογραφικά θεατής: το «Ντίγκερ» είναι μια ταινία που θέλει να καταγγείλει το εγώ των πανίσχυρων ανδρών, μα καταλήγει να μην είναι τίποτα περισσότερο από μια επίδειξη του (σκηνοθετικού) υπερ-εγώ του Ινιάριτου. Ο οποίος μιμείται δίχως ίχνος συστολής αληθινά μεγάλους σκηνοθέτες, έχοντας για βασικά «όπλα» τούτου του φιλμ την αδιανόητης ποιότητας και σύλληψης σκηνογραφία (ό,τι καλύτερο είδα μέχρι στιγμής μέσα στο 2026, με σοβαρές οσκαρικές προοπτικές) κι έναν Τομ Κρουζ που βουτάει με παρανοϊκή αφοσίωση στον ομώνυμο ρόλο και μας δίνει μία ερμηνεία που συγκρούεται δυναμικά μ’ εκείνη από το «Μανόλια» (1999) για το ποια είναι η σπουδαιότερη της καριέρας του. Δίχως να παραγνωρίζω (και) την εξαιρετική παρουσία του Τζον Γκούντμαν ως Προέδρου των ΗΠΑ, ο οποίος παίζει λες και ο χαρακτήρας του από το «Μπάρτον Φινκ» (1991) κατάπιε μια ντουντούκα στα γεράματά του!

Δυστυχώς, ο Ινιάριτου αντιλαμβάνεται τον εαυτό του σαν… από μηχανής Θεό για έναν πλανήτη κι έναν πολιτισμό που στο πέρασμα των αιώνων αποδεικνύει όλο και πιο περίτρανα πως Θεός… δεν υπάρχει. Γι’ αυτό και είναι αδύνατον να τον αντιγράψει ή να τον μιμηθεί.