του Κώστα Κωνσταντινίδη

Η «Φάρμα των Ζώων» του Τζορτζ Όργουελ υπήρξε διαχρονικά κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό πολιτικό παραμύθι με ζώα. Από την πρώτη της έκδοση το 1945 έως και σήμερα, το έργο του Όργουελ παραμένει μια από τις πιο δηλητηριώδεις και ταυτόχρονα διαυγείς πολιτικές αλληγορίες γύρω από την εξουσία, την ισότητα, την ελευθερία και κυρίως τη σταδιακή αλλοίωση κάθε επανάστασης που ξεκινά στο όνομα του λαού και καταλήγει να τον χειραγωγεί ακόμη πιο βίαια. Και, ίσως το πιο τρομακτικό στοιχείο του έργου, ογδόντα χρόνια μετά, να είναι πως η παραποίηση της αλήθειας, η κομματική τύφλωση και η κατασκευή εχθρών έχουν πλέον μετατραπεί σε σχεδόν παγκόσμιο μηχανισμό επιβολής, ανεξαρτήτως ιδεολογίας, συστήματος ή σημαίας.

Η ίδια η ιστορία του Όργουελ έχει μεταφερθεί αρκετές φορές στον κινηματογράφο, είτε αυτούσια είτε μέσα από αλληγορικές παραλλαγές που δανείζονται ξεκάθαρα τη φιλοσοφία και τη δομή της. Και σε τέτοιες περιπτώσεις, όπου το κοινό κουβαλά ήδη ισχυρή σχέση με το αρχικό έργο, η διαφορά ανάμεσα σε μια ουσιαστική μεταφορά και σε μια… αποτυχημένη απόπειρα βρίσκεται συνήθως στα στοιχεία που θα της επιτρέψουν ν’ αποκτήσει δική της ταυτότητα χωρίς να προδώσει τον πυρήνα του αρχικού μηνύματος.

Ο Άντι Σέρκις επιλέγει να κινηθεί προς έναν εμφανώς εκούσια «πειραγμένο» Όργουελ, μεταφέροντας τη δράση σ’ ένα περιβάλλον γεμάτο drones, αγωνιστικές κούρσες, ψηφιακή επιτήρηση και ρομποτικά μηχανήματα. Πρόκειται για μια σαφή προσπάθεια εκσυγχρονισμού του έργου και σύνδεσής του με τους σύγχρονους μηχανισμούς ελέγχου και χειραγώγησης. Το πρόβλημα, όμως, είναι πως αυτή η επιλογή αποδυναμώνει σημαντικά το δηλητηριώδες πολιτικό φορτίο του μυθιστορήματος, μετατρέποντας πολλές φορές την αλληγορία σε ένα πιο εύπεπτο και ασφαλές κινηματογραφικό προϊόν για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο ηλικιακό κοινό.

Κάπου εδώ πιάνω τον εαυτό μου να διαφωνεί κάθετα με την ταινία. Είναι βέβαιο πως τα παιδιά πρέπει να μάθουν να διακρίνουν την έννοια της ισότητας, της ελευθερίας και της χειραγώγησης. Το ζήτημα, όμως, είναι με ποιον τρόπο επιχειρείς να τους μεταδώσεις αυτά τα νοήματα. Σερβιρισμένα απλοϊκά στο πιάτο; Κρυμμένα μέσα σε παιδική σημειολογία; Ή ανακατεμένα με τόσα διαφορετικά «καλούδια», ώστε τελικά να χάνεται ο πυρήνας της πολιτικής τους επικινδυνότητας; Η πραγματική δύναμη της «Φάρμας των Ζώων» βρίσκεται ακριβώς μέσα σ’ αυτή την πολιτική προειδοποίηση γύρω από την απληστία της εξουσίας και γύρω από την τρομακτική ευκολία με την οποία τα ίδια τα θύματα αρχίζουν σταδιακά να λατρεύουν τους νέους δυνάστες τους.

Η ταινία του Σέρκις διατηρεί φυσικά τη φόρμα και τον χαρακτήρα του animation, με σαφή κατάφαση στο αυθαίρετο, στο απρόοπτο, στο άκρως σουρεαλιστικό και στη σχεδόν χαοτική ελευθερία που συνοδεύει το είδος. Και αυτό από μόνο του μπορεί να λειτουργήσει εξαιρετικά όταν χρησιμοποιείται με μέτρο και ισορροπία. Ωστόσο, εδώ η υπερβολική ανάγκη να «ανοιχτεί» η ταινία σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο ηλικιακό κοινό μοιάζει να φουσκώνει το έργο τεχνητά, μέχρι που αρχίζει να χάνει τον αέρα του. Ίσως εκεί, λοιπόν, να βρίσκεται η βασική αποτυχία αυτής της μεταφοράς. Όταν έχεις στα χέρια σου ένα τόσο τεράστιο πολιτικό κεφάλαιο, δύσκολα το παραποιείς χωρίς απώλειες.

Γιατί, τελικά, η εξουσία αλλάζει μονάχα μάσκες. Και όσο ο άνθρωπος παραμένει κολλημένος στην καρέκλα της, η αλλοτρίωση είναι αυτή που επιβεβαιώνει τον κανόνα, αποδυναμώνοντας όλο και περισσότερο την εξαίρεση. Ο Όργουελ είχε ήδη περιγράψει έναν κόσμο όπου η αλήθεια ξαναγράφεται ανάλογα με τις ανάγκες της εξουσίας. Το πιο ανησυχητικό σήμερα είναι η ταχύτητα με την οποία αυτός ο κόσμος έχει ήδη μετατραπεί σε καθημερινότητα. Και ίσως το ακόμη χειρότερο να είναι η απουσία ενός σύγχρονου Μπέντζαμιν, ικανού να μας τραβήξει ξανά, βίαια, από την αδράνεια, πριν αρχίσουμε να συνηθίζουμε τις νέες μάσκες της εξουσίας… οριστικά.