του Νίκου Παλάτου

Την περίοδο κάπου ανάμεσα στο «Μαζί ή Τίποτα» (2017) και το «Χρυσάφι του Ρήνου» (2022), ο Φατίχ Ακίν προέτρεψε τον φίλο και συνεργάτη του Χαρκ Μπομ (γραφιάς στο «Βερολίνο, Αντίο») να γράψει ένα σενάριο βασισμένο στις παιδικές του αναμνήσεις από την εποχή της λήξης του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, όταν εκείνος ζούσε με την οικογένειά του στο Άμρουμ (νησάκι στη Βόρεια Θάλασσα, στα ανοιχτά του Αμβούργου). Η επιθυμία του Ακίν έγινε πραγματικότητα από τον Μπομ, με τον δεύτερο να παραχωρεί (λόγω προχωρημένης ηλικίας) τα σκηνοθετικά καθήκοντα του επικείμενου φιλμ εξολοκλήρου στον πρώτο. Άλλωστε, δεν θα ήταν η πρώτη φορά που οι δυο τους θα συνεργάζονταν σε μια ιστορία ενηλικίωσης. Το προαναφερθέν «Βερολίνο» αυτό ακριβώς αντιπροσώπευε. Η διαφορά είναι πως τούτο το «Νησί του Άμρουμ» διαθέτει (έναντι του… προκατόχου του) ένα πολυσύνθετο ιστορικό πεδίο δράσης από την εποχή των «φαντασμάτων» της συνενοχής του γερμανικού λαού στα ναζιστικά εγκλήματα. Η κοινωνικοπολιτική παράμετρος των πραγμάτων πάντα υπήρχε στο έργο του Ακίν, εν τούτοις, αν και πεδίο δόξης ανοίγεται λαμπρό εδώ, η συγκεκριμένη προοπτική δείχνει να μην τον ενδιαφέρει!

Με τη λήξη του πολέμου να βρίσκεται κοντά (καθώς, όπως πληροφορούμαστε, ο Κόκκινος Στρατός έχει φτάσει έξω από το Βερολίνο), το στόρι συστήνει τον Νάνινγκ, ένα αγόρι που ζει στο απομονωμένο Άμρουμ με τη μητέρα του, τους δύο μικρούς αδελφούς και τη θεία του. Ο πατέρας του, ένας υψηλόβαθμος αξιωματικός των Ναζί, βρίσκεται (πιθανώς) στο μέτωπο, με τον ίδιο να παλεύει να φέρει φαγητό και κάποια χρήματα στην οικογένεια ανησυχώντας ιδιαίτερα για τη μαμά του, η οποία είναι έτοιμη να γεννήσει κάτω από όχι και τις πλέον ιδανικές συνθήκες. Η ολοφάνερη κατάθλιψη της τελευταίας, ένεκα της επικείμενης ναζιστικής ήττας, καθώς συνειδητοποιεί ότι όλα τα θεμέλια στα οποία βασιζόταν (ο σύζυγός της, η ιδεολογία της, η κοινωνική δομή που τη στήριζε) βρίσκονται κοντά στην πλήρη κατάρρευση, κάνουν τον Νάνινγκ σχεδόν να ορκιστεί να πραγματοποιήσει την επιθυμία της για λίγο ψωμί και μέλι, μήπως και της προσφέρει μια εφήμερη (έστω) χαρά.

Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, ο κεντρικός σεναριακός άξονας του φιλμ είναι ακριβώς αυτός: το οδοιπορικό ενός αγοριού προς αναζήτηση λίγου σιταριού, φρέσκου βουτύρου και αυγών, ώστε ο αρτοποιός του νησιού να ψήσει λίγο ψωμί για τη μάνα του! Τούτη η φαινομενικά ασήμαντη αναζήτηση λειτουργεί ως μέσο συναναστροφής του Νάνινγκ με μία πινακοθήκη χαρακτήρων από τους κατοίκους του νησιού, οι οποίοι ενσαρκώνουν συγκεκριμένες πτυχές της γερμανικής κατάστασης και νοοτροπίας εκείνης της εποχής. Τα επεισόδια με κάθε έναν εξ αυτών φιλτράρονται μέσα από την παιδική ματιά και ως εκ τούτου ξεπροβάλουν ως εξ ορισμού «αθώα», με μία σημαντική λεπτομέρεια: ο Νάνινγκ αποτελεί μέλος της ναζιστικής νεολαίας, κυκλοφορώντας μάλιστα με την ανάλογη στολή (κατ’ απαίτηση της μάνας του, υποθέτουμε)! Το γεγονός αυτό περνάει στο ντούκου ή εξετάζεται υπό το καθεστώς «ανάγκης» (σε ό,τι τουλάχιστον έχει να κάνει με την επίσκεψη στον αξιωματούχο των Ναζί θείο του) και κάπου εκεί αρχίζει να εμφανίζεται η ιδεολογική σύγχυση της ταινίας.

Θα ήταν μάλλον σκληρό να κατηγορήσουμε το φιλμ ως φιλοεθνικιστικό, πάντως σίγουρα θα μπορούσαμε να το τοποθετήσουμε στην κατηγορία «απολιτίκ». Όταν πια ο Χίτλερ πέφτει οριστικά και η Γερμανία σύρεται σε συνθηκολόγηση, ο Ακίν αντιμετωπίζει μάλλον με συμπάθεια τη λεχώνα μάνα του Νάνινγκ, καθώς η εκδικητική συμπεριφορά των γύρω απέναντί της κρύβει μια τοποθέση του στυλ «κοίτα η καημένη τι έπαθε». Σε περίπτωση, δε, που αναχθεί στο σήμερα η φάση με τους Γερμανούς μετανάστες που καταφθάνουν στο νησί λαμβάνοντας μια διόλου ζεστή υποδοχή από τους (κατά τα λοιπά) δημοκράτες ντόπιους, τότε η σεναριακή αμηχανία γίνεται ολοφάνερη. Αφήνεται να εννοηθεί πως ο μικρός Νάνινγκ δεν φταίει που αφιέρωσε την παιδική του ηλικία λατρεύοντας τη φασίστρια μάνα του, πλην όμως, ο (σχεδόν) διπλασιασμός της ηλικίας του έναντι της πραγματικής του Χαρκ Μπομ όταν έζησε όλα αυτά (ο Γερμανός γραφιάς έχει γεννηθεί το 1939), αντί να ενισχύουν το αθώο του πράγματος εντείνουν την ανασφάλεια του στόρι. Αλλιώς βλέπει και κρίνει ένα εξάχρονο παιδί, αλλιώς ένα δωδεκάχρονο.

Η συλλογική ενοχή και οι πράξεις προδοσίας, ακόμη και έναντι συγγενών και φίλων, κρύβονται κάτω από (υποτίθεται) λυτρωτικές σκηνές ονείρου, καθώς κι από την πανέμορφη κινηματογράφηση της παρθένας φύσης του Άμρουμ. Η ηθική υπό το πρίσμα της πολυπλοκότητας της εποχής ουδόλως αφορά τούτη την ιστορία ενηλικίωσης, όμως, ακόμα χειρότερα, το σενάριό της μοιάζει να προοριζόταν για ταινία μικρού μήκους που για κάποιο λόγο τραβήχτηκε περί τα εξήντα με εβδομήντα λεπτά παραπάνω απ’ όσα θα έπρεπε! Στο τέλος, η αναπόληση του Άμρουμ περισσότερο ως πρόσκληση επίσκεψης για στιγμές χαλάρωσης στο γλυκό του τοπίο μοιάζει, παρά με σύγκρουση με το παρελθόν.