του Ηλία Φραγκούλη

Ο «ήλιος» ως ταξικός Παράδεισος φορτίζει τον κοινωνικό διάλογο στο έργο του Θίοντορ Ντράισερ «An American Tragedy», του οποίου η πρώτη κινηματογραφική μεταφορά (με τον ίδιο τίτλο, σε σκηνοθεσία του Γιόζεφ φον Στέρνμπεργκ, το 1931) προκάλεσε σοκ για τον αμοραλισμό και τον απίστευτο κυνισμό του κεντρικού ήρωα, καταδικάζοντας το φιλμ εμπορικά. Το αμερικανικό κοινό δεν ήταν σε θέση ν’ αντιμετωπίσει μια ταινία που ουσιαστικά (και μάλιστα στην pre-Code περίοδο του Χόλιγουντ) παρουσίαζε το κόστος της κοινωνικής ανέλιξης μέσα από ένα καταστασιακό ηθικής αμφισημίας.

Ο Τζορτζ Στίβενς ανέλαβε το 1951 να δώσει τη δική του οπτική στο βιβλίο του Ντράισερ, κριτικάροντας τις κοινωνικές τάξεις με τρόπο εξίσου ανελέητο και αλύτρωτο, με τον κόσμο αυτή τη φορά να είναι πιο έτοιμος να δεχθεί μια μετωπική σύγκρουση με την ψυχολογία της αμερικανικής ταυτότητας. Το «Μια Θέση στον Ήλιο» έμελλε να γίνει μεγάλη εμπορική επιτυχία και να τιμηθεί με έξι βραβεία Όσκαρ (καλύτερης σκηνοθεσίας, σεναρίου, φωτογραφίας, μοντάζ, κοστουμιών και μουσικής), χάνοντας εκείνο της καλύτερης ταινίας από το… πιο φανταχτερό και χαρούμενα τετράχρωμο ρομαντικό μιούζικαλ «An American in Paris» του Βινσέντε Μινέλι. Στο πέρασμα του χρόνου, διατήρησε τη σπουδαιότητα και τη διαχρονικότητά του, για να χαρακτηριστεί ως μία από τις σημαντικότερες ταινίες που μας έδωσε ο αμερικανικός κινηματογράφος στα ‘50s (ή, όπως είπε και ο Τσάρλι Τσάπλιν, «τη σπουδαιότερη που γυρίστηκε ποτέ για την Αμερική»!).

Παραλείποντας μεγάλο μέρος από το ξεκίνημα του βιβλίου του Ντράισερ, οι σεναριογράφοι Μάικλ Γουίλσον και Χάρι Μπράουν συστήνουν τον χαρακτήρα του Τζορτζ Ίστμαν (Μοντγκόμερι Κλιφτ) ως έναν πτωχό πλην τίμιο νέο δίχως παρελθόν, ο οποίος κάνει auto-stop για να φτάσει μέχρι το εργοστάσιο του πλούσιου θείου του και να ζητήσει την οποιαδήποτε εργασία ώστε να επιβιώσει, βασισμένος στις συστάσεις της μητέρας του που εκτελεί ιεραποστολικό έργο, ζώντας… στο έλεος του Θεού.

Ο Τζορτζ θα παραβλέψει τους εργασιακούς κανόνες που δεν επιτρέπουν στο προσωπικό να συνάπτει ερωτικές σχέσεις, θα προχωρήσει ακόμη και σε σεξουαλική επαφή με την Άλις Τριπ (Σέλεϊ Γουίντερς) και θα βρεθεί μπροστά σε αδιέξοδο όταν εκείνη ανακαλύψει πως έχει μείνει έγκυος. Η Άλις θεωρεί πως η δέσμευση αποτελεί μονόδρομο και σχεδόν εκβιάζει τον Τζορτζ να παντρευτούν, καθώς το ενδεχόμενο της άμβλωσης αποκλείεται. Εκείνος, όμως, έχει ήδη γνωρίζει την Άντζελα Βίκερς, κόρη πλούσιου επιχειρηματία και πιθανό «διαβατήριο» του Τζορτζ για τη μεγάλη ζωή. Ξαφνικά, η Άλις περισσεύει από τη «θέση στον ήλιο» που ονειρεύεται ο Τζορτζ ή, για την ακρίβεια, αποτελεί απειλή για την ολοκλήρωση του «αμερικανικού ονείρου» (του).

Μέσα σ’ ένα τοπίο ανάπτυξης της μεταπολεμικής Αμερικής, ο Στίβενς απεικονίζει τη στυγνή φιλοδοξία και το όραμα της ταξικής ανέλιξης με ρεαλιστικό αφηγηματικό τρόπο, υπογραμμίζοντας τη βαρύτητα των ηθικών διλλημάτων στο πλαίσιο μιας κοινωνικοοικονομικής ματαίωσης που δεν μπορεί να κρύψει το «σκοτεινό» της πρόσωπο, όσο κι αν ο ήρωας αρνείται να ομολογήσει τα αίτια και τις σκοπιμότητες των πράξεών του. Το «Μια Θέση στον Ήλιο» πρωτίστως αποτελεί ένα γενναίο σχόλιο κριτικής επάνω στην πολιτισμική καταρράκωση της κοινωνίας και τον ιδεολογικό «βιασμό» της εποχής του Ψυχρού Πολέμου στις ΗΠΑ, σκηνοθετημένο με υποδειγματικό τρόπο από τον Στίβενς.

Κινηματογραφικά, ακόμη και σήμερα, το φιλμ χαρακτηρίζεται ως ένα έργο μοναδικής επιρροής για τη «γλώσσα» του σινεμά, με την παρατεταμένη χρήση των overlapping dissolves και τις έντονες αντιθέσεις του contrast, τα μονοπλάνα που αποστασιοποιούνται από την παρουσία των πρωταγωνιστών ή τα extreme κοντινά στα πρόσωπα που δίνουν την εντύπωση πως η κάμερα επιδιώκει να γίνει ένα με τη σάρκα και να νοιώσει τα πάθη των βασικών ηρώων. Πράγματα που εξακολουθούν να διδάσκονται σε εκκολαπτόμενους σκηνοθέτες, μαζί με την επανάσταση που έφερε ο Στίβενς στο αφηγηματικό στυλ, αναμειγνύοντας αριστοτεχνικά διαφορετικά φιλμικά είδη τα οποία εναλλάσσονται στα 122 λεπτά της διάρκειάς της ταινίας, από το ρομαντικό μελόδραμα και το νουάρ θρίλερ έως το δικαστικό δράμα, για να οδηγηθούμε στο αναπόφευκτο της κορύφωσης μιας προδιαγεγραμμένης τραγωδίας. Που, τελικά, δεν είναι απαραίτητα (και αποκλειστικά) αμερικανική…

Κορυφαίες (και) οι ερμηνείες αυτού του καταραμένου ερωτικού τριγώνου. Ο Μοντγκόμερι Κλιφτ, ενίοτε θρασύτατα απαθής ή ολοκληρωτικά απομακρυσμένος από κάθε ίχνος συνείδησης, καταπνίγει τις αποχρώσεις των συναισθημάτων του με μεθόδους που καλό είναι να διδάσκονται… έως την αιωνιότητα, η (νεαρότατη) Ελίζαμπεθ Τέιλορ ενσαρκώνει με αφοπλιστική αφέλεια την υπόσχεσης μιας ζωής που ένας κοινός θνητός (αν όχι ένα… «λαϊκό» παιδί) δεν θ’ αποκτήσει ποτέ και η Σέλεϊ Γουίντερς γίνεται το απόλυτο αντίβαρο του ρομάντζου και του ερωτισμού, από επιθυμητό κορίτσι της διπλανής πόρτας σε μαινάδα οδύνης.

Το «Μια Θέση στον Ήλιο» αποτελεί ένα κλασικό κινηματογραφικό αριστούργημα που θα «καίει» τις ψυχές των θεατών παντοτινά, πέρα από την προφανή (πρώτη) ανάγνωση της ερωτικής του ιστορίας. Είναι ένας μύθος για την παγίδα του (αμερικανικού) «ονείρου» που χρησιμοποιεί το φως και τη σκιά σαν ηθικούς δείκτες: όσο πιο λαμπερές οι εικόνες των κάδρων του, τόσο πιο σκοτεινή η αλήθεια που κρύβουν από κάτω. Ο Στίβενς μας δίδαξε εδώ τις αληθινές αξίες του σινεμά. Και μια ποιότητα που δύσκολα συγκρίνεται με το δημιουργικό δυναμικό του Χόλιγουντ του σήμερα. Και (δυστυχώς) κάμποσων δεκαετιών πίσω…

Υ.Γ. Παραδοσιακά, η αξιολογική βαθμολόγηση απουσιάζει διότι το «Μια Θέση στον Ήλιο» διανέμεται από την εταιρεία Repertory, άρα… είμαι και ο διανομέας αυτής της επανέκδοσης! Και, όπως σημείωνα και για την «Υψηλή Κοινωνία» πριν από δύο χρόνια, δεν θεωρώ πως το κοινό του 1951 περίμενε να δει τα… «αστεράκια» των κριτικών για να επιλέξει το φιλμ που θα παρακολουθήσει στη μεγάλη οθόνη. Πόσω μάλλον όταν (σε τούτη την περίπτωση) μιλάμε για αναγνωρισμένο και διαχρονικό αριστούργημα.