του Παναγιώτη Πυλαρινού

Οι συλλέκτες της Criterion Collection περιμένουν τις ανακοινώσεις και τις κυκλοφορίες του εκάστοτε μήνα μ’ έναν σχεδόν τελετουργικό τρόπο. Λίστες όπως «τίτλοι που θέλω απαραίτητα» ή «εκδόσεις που θα αγοράσω άμεσα» (είτε επειδή είναι αγαπημένοι σκηνοθέτες ή ταινίες, είτε επειδή η έκδοση υπόσχεται ιδιαίτερα extras, ή επειδή πρόκειται για 4K transfer) σημειώνονται και… το κυνήγι αρχίζει.

Έτσι κι εμείς, μέσα από τις πολύ αξιόλογες κυκλοφορίες του περασμένου μήνα, διαλέξαμε μία από τις πιο ιδιόμορφες ταινίες τρόμου του ευρωπαϊκού κινηματογράφου. Το «Eyes Without a Face» (1960) του Ζορζ Φρανζί (το οποίο είχαμε παρακολουθήσει και στο ΞΑΦΝΙΚΑ ΦΕΤΟΣ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ, το 2020). Ένα φιλμ όπου η φρίκη δεν εκφράζεται με αίμα ή κραυγές, αλλά με μια σιωπηρή τελετουργία. Και αυτό γιατί ο Φρανζί δημιουργεί μια ταινία που κινείται ανάμεσα στη νεκρική ομορφιά και τη μεταφυσική αγωνία, μία τραγωδία μεταμφιεσμένη σε επιστημονικό εφιάλτη.

Η πλοκή, τυπική για επιστημονικό τρόμο:  Ο Δρ. Ζενεσιέρ (Πιερ Μπρασέρ), κορυφαίος πλαστικός χειρουργός, επιχειρεί να αποκαταστήσει το πρόσωπο της κόρης του, Κριστίν (Εντίτ Σκομπ), ύστερα από τροχαίο ατύχημα που την παραμόρφωσε. Μαζί με την ψυχρή βοηθό του (Αλίντα Βάλι), απάγει νεαρές γυναίκες, αφαιρεί το δέρμα τους και επιχειρεί επανειλημμένες μεταμοσχεύσεις στο πρόσωπο της κόρης του.

Κι όμως, στην ταινία του Φρανζί, ο Δρ. Ζενεσιέρ δεν αποτελεί καρικατούρα ενός τρελού επιστήμονα, είναι ένας τραγικός δημιουργός, ένας πατέρας που επιχειρεί να ξαναδώσει μορφή στο ίδιο του το έγκλημα. Η αγάπη του μετατρέπεται σε φρίκη, η επιστήμη του σε κατάρα. Το πρόσωπο της Κριστίν, κρυμμένο πίσω από τη λευκή μάσκα, είναι ίσως μία από τις πιο grotesque φιγούρες του ευρωπαϊκού κινηματογράφου. Η μάσκα δεν κρύβει την απουσία, την αποκαλύπτει: ένα βλέμμα χωρίς βλέμμα, ένα πρόσωπο χωρίς ψυχή.

Η Σκομπ κινείται με μία απίστευτη χορευτική ακινησία, σαν μία ύπαρξη που αιωρείται ανάμεσα στο ανθρώπινο και το πνευματικό, καθώς κάθε βήμα της είναι και μία εξομολόγηση, κάθε σκιά πάνω στο πρόσωπό της κι ένα ρήγμα ανάμεσα στη σάρκα και την ψυχή. Η διάσημη σκηνή της εγχείρησης (απογυμνωμένη από μουσική, κινηματογραφημένη με κλινική ακρίβεια) δεν σοκάρει σήμερα για τη βία της, αλλά για την ψυχρότητα της πράξης. Ο Φρανζί δεν δείχνει τη φρίκη ώστε να την καταδικάσει, αλλά την καταγράφει με την ουδετερότητα ενός ιατροδικαστή, αποκαλύπτοντας έτσι ότι ο τρόμος δεν βρίσκεται στο αίμα αλλά στην ανθρώπινη ψυχρότητα.

Η δε φωτογραφία του Γιούγκεν Σούφταν (ο άνθρωπος πίσω από τα οπτικά εφέ του «Metropolis») χτίζει έναν κόσμο υποδόριου υπερρεαλισμού. Οι λευκοί τοίχοι του σπιτιού, τα αποστειρωμένα χειρουργεία, το νυχτερινό Παρίσι, δεν αποτελούν ρεαλιστικά περιβάλλοντα αλλά ψυχολογικά τοπία. Σύμμαχος σε όλα τα παραπάνω, η μουσική του τεράστιου Μορίς Ζαρ, ο οποίος εναλλάσσει εύθυμους ρυθμούς με πένθιμες μελωδίες, δημιουργώντας έτσι ένα εφιαλτικό βαλς ανάμεσα στο όνειρο και τον εφιάλτη.

Ο Φρανζί δεν ενδιαφέρεται για τον τρόμο ως είδος, αλλά για τη βία που παράγει η επιθυμία για τελειότητα, με την επιστήμη, την πατρική αγάπη και την ομορφιά να μετατρέπονται συνολικά σε όργανα καταστροφής. Η ταινία αποτελεί προοίμιο του μεταγενέστερου body horror, αλλά με διαφορετική φιλοσοφική αφετηρία, καθώς εδώ το σώμα δεν είναι εργαλείο μεταμόρφωσης, αλλά φορέας ενοχής, βάζοντας το «Eyes Without a Face» στο πάνθεον εκείνων των σπάνιων στιγμών του σινεμά όπου ο τρόμος μετατρέπεται σε λυρικό πένθος, σε ύμνο στην απώλεια της ανθρώπινης μορφής.

Καταλαβαίνετε πως μια τέτοια ταινία δεν θα μπορούσε να λείψει από την φαρέτρα της Criterion Collection, με την πρόσφατη αποκατάστασής της σε 4K UHD (προϊόν συνεργασίας με την Gaumont) να μην είναι απλώς μια τεχνική αναβάθμιση. Η νέα σάρωση από το πρωτότυπο 35mm αρνητικό αποδίδει στο φιλμ αξιοθαύμαστη καθαρότητα, διατηρώντας τον κόκκο και την υφή που χαρακτήριζε το έργο του Φρανζί, ενώ οι γκρι τόνοι και τα μαύρα αποκτούν νέα δραματικότητα, με τη σκιά να μην «πνίγει» την εικόνα, αλλά να την αποκαλύπτει. Η HDR επεξεργασία (σε Dolby Vision) δεν αλλοιώνει την αισθητική της εποχής, αλλά αναδεικνύει τις λεπτές φωτοσκιάσεις του Σούφταν, ιδίως στις σκηνές στο εργαστήριο και στα νυχτερινά εξωτερικά. Το αποτέλεσμα είναι ένα restoration που «αναπνέει» κινηματογράφο, μία αναγέννηση του φιλμικού υλικού χωρίς τεχνικές υπερβολές.

Ο ήχος, διατηρημένος στη μονοφωνική του μορφή, αποδίδεται καθαρά και με λεπτότητα. Η φωνή της Σκομπ μοιάζει να αιωρείται μέσα στο κενό, όπως και στην ίδια την ταινία. Πέρα από την τεχνική αρτιότητα, όμως, η αποκατάσταση αυτή λειτουργεί και ιστορικά, αφού επιτρέπει να «επαναδιαβαστεί» το φιλμ, όχι μόνο ως αντικείμενο τρόμου, αλλά ως ένα σημείο συνάντησης ανάμεσα στον γαλλικό ποιητικό ρεαλισμό και τον υπαρξιακό τρόμο.

Φυσικά, από την έκδοση δεν απουσιάζουν τα extras, όπου κυριαρχεί η συγκλονιστική μικρού μήκους ταινία «Blood of the Beasts» (Le Sang des Bêtes) (1949), ένα ιδιαίτερα σκληρό (ακόμη και μέχρι σήμερα) ντοκιμαντέρ που αντιπαραβάλλει βουκολικές στιγμές από τα περίχωρα του Παρισιού με ρεαλιστικά και πλέον γραφικά πλάνα από σφαγεία ζώων της ευρύτερης περιοχής.

Το «Eyes Without a Face» είναι μια ταινία τρόμου… χωρίς κραυγές, ένα ποίημα για τη σιωπή και τη σάρκα. Το 4K restoration του αποκαλύπτει λεπτομέρειες που χάνονταν σε άλλες εκδόσεις, χωρίς να προδίδει τη φωτογραφική υφή της περιόδου του ‘60, με υποδειγματικό σεβασμό στο πρωτότυπο.

Σημείωση: Όπως πάντα για τις εξ Αμερικής εκδόσεις της Criterion Collection, ο 4K UHD δίσκος της ταινίας είναι region free, ενώ το Blu-Ray που συμπεριλαμβάνεται είναι περιοχής 1, που σημαίνει μη συμβατότητα με τα ευρωπαϊκά player.