του Ηλία Φραγκούλη

Είχαν προηγηθεί οι εκδόσεις «70 χρόνια Ξένος Κινηματογράφος στην Ελλάδα» και «80 χρόνια Ξένος Κινηματογράφος στην Ελλάδα» (εξαντλημένες και οι δύο πλέον), δύο βιβλία απόλυτα χρηστικά και απαραίτητα για τη δουλειά μας, άσχετα από τομείς ενασχόλησης στα ΜΜΕ. Εκείνα περιλάμβαναν ένα ευρετήριο των πρωτότυπων τίτλων των ξένων ταινιών που έχουν προβληθεί στους ελληνικούς κινηματογράφους σε αυτές τις δεκαετίες, μαζί με τις ελληνικές αποδόσεις τους. Σήμερα, το «100 χρόνια Ξένος Κινηματογράφος στην Ελλάδα» του Δημήτρη Κολιοδήμου (από τις εκδόσεις ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ), μία ογκωδέστατη έκδοση δύο τόμων εξελίσσει το περιεχόμενο εκείνων των βιβλίων, όχι μονάχα προσθέτοντας ακόμη δύο δεκαετίες (από τα ογδόντα στα εκατό χρόνια), αλλά προτείνοντας και μία… αντιστροφή του τρόπου αναζήτησης, από τον ελληνικό τίτλο στον πρωτότυπο, με ένα επιπλέον στοιχείο σπουδαιότητας: πλέον, περιέχονται και οι ημερομηνίες εξόδου των φιλμ, ακόμη και των (επίσημων) επανεκδόσεών τους! Όπως αναγράφεται στην έκδοση:

Το «100 χρόνια Ξένος Κινηματογράφος στην Ελλάδα» είναι ένα μοναδικό βιβλίο, προϊόν κοπιώδους έρευνας και μανιώδους αναζήτησης. Είναι ένα βιβλίο – αναφοράς, που φιλοδοξεί να δώσει μία υπεύθυνη, πλήρη και ολοκληρωμένη εικόνα της διανομής των ξένων ταινιών στην Ελλάδα. Είναι ένα βιβλίο – κιβωτός, πρωτοποριακό και πρωτότυπο, που καταλογογραφεί και καταγράφει συστηματικά τις ξένες ταινίες που διανεμήθηκαν στη χώρα μας τα τελευταία εκατό χρόνια. Δηλαδή, λίγο πριν την εμφάνιση του ήχου στον κινηματογράφο, εποχή που εμφανίζονται στην Ελλάδα κάποια ειδικευμένα έντυπα και αρχίζουν να υπάρχουν γραπτά στοιχεία.

Το «100 χρόνια Ξένος Κινηματογράφος στην Ελλάδα» περιέχει δύο ευρετήρια ταινιών κι ένα επίμετρο. Το πρώτο αναφέρεται στους τίτλους των ξένων ταινιών που προβλήθηκαν στις κινηματογραφικές αίθουσες της χώρας μας από την 29η Δεκεμβρίου 1924 μέχρι και την 26η Δεκεμβρίου 2024 και περιλαμβάνει 45.826 εγγραφές, που αφορούν 29.687 διαφορετικές ταινίες (η διαφορά ανάμεσα στους δύο αριθμούς έχει να κάνει με… δεύτερους τίτλους μιας ταινίας και επιμερίζεται σε 13.632 δεύτερους πρωτότυπους και 2.507 δεύτερους ελληνικούς). Το δεύτερο ευρετήριο είναι μόνο των ελληνικών τίτλων, αποτελεί αναδιάταξη του πρώτου και περιλαμβάνει τους 32.594 ελληνικούς τίτλους των ξένων ταινιών που έχουν προβληθεί δημόσια στην Ελλάδα. Το επίμετρο περιλαμβάνει 1.035 ελληνικούς τίτλους που στάθηκε αδύνατο να αποδοθούν σε κάποια ξένη ταινία, η οποία ωστόσο γνωρίζουμε το πότε ακριβώς έκανε πρεμιέρα στη χώρα μας!

Η ιστορία αυτού του βιβλίου ξεκινάει την εποχή που άρχιζε στη χώρα μας η τηλεοπτική απορρύθμιση, δηλαδή λίγο μετά την εμφάνιση της ιδιωτικής τηλεόρασης. Τότε, πριν από 35 και πλέον χρόνια, γεννήθηκε η ιδέα δημιουργίας μιας «βάσης δεδομένων», που θα περιείχε τον ελληνικό (αποκλειστικά κινηματογραφικό) τίτλο όσο το δυνατόν περισσότερων ξένων ταινιών^. και τούτο το βιβλίο είναι η τελική μορφή αυτής της «βάσης δεδομένων». Γιατί τότε εργαζόμουν στο MEGA Channel, το πρώτο ιδιωτικό κανάλι της ελληνικής τηλεόρασης, στο τμήμα προγραμματισμού και προώθησης προγράμματος, οι παλιές ξένες ταινίες αποτελούσαν βασικό μέρος του προγράμματός μας και θέλαμε να τις μεταδίδουμε με τον τίτλο που είχαν προβληθεί στις αίθουσες και με τον οποίο ήταν γνωστές σ’ ένα μεγάλο μέρος του κοινού.

Από την αρχή, πρόθεσή μου ήταν να φτιαχτεί ένα ευρετήριο όλων των ξένων ταινιών που είχαν προβληθεί στους κινηματογράφους της Ελλάδας, καταγράφοντας τον πρωτότυπο τίτλο τους, τον τίτλο με τον οποίο είχαν προβληθεί (θα τον αποκαλώ «ελληνικό» στη συνέχεια), το όνομα του σκηνοθέτη τους και το έτος παραγωγής τους. Ωστόσο, στην πορεία προέκυψαν δύο ακόμα παράμετροι, που θα τις αποκαλέσω «δεύτερος ελληνικός» τίτλος και «δεύτερος πρωτότυπος» τίτλος.

Ο δεύτερος ελληνικός τίτλος αφορά την περίπτωση προβολής μιας ταινίας, με τίτλο διαφορετικό από εκείνον με τον οποίο είχε προβληθεί την πρώτη φορά. Πολλές φορές αυτό συνέβαινε όταν μία ταινία κυκλοφορούσε σε επανέκδοση. Συχνά, όμως, συνέβαινε και όταν μία ταινία ξανάβγαινε στη διάρκεια της θερινής περιόδου, ενώ δεν ήταν λίγες και οι περιπτώσεις που μία ταινία άλλαζε τίτλο και κατά τη διάρκεια της χειμερινής περιόδου, λίγες μόλις εβδομάδες μετά την πρώτη προβολή της. Με εξαίρεση ορισμένες ταινίες που άλλαξαν τίτλο δύο ημέρες μετά την πρεμιέρα τους, λόγω παρέμβασης της επιτροπής λογοκρισίας, που απαγόρευσε τον αρχικό ελληνικό τίτλο, υπάρχουν και περιπτώσεις ταινιών που άλλαξαν τίτλο τη δεύτερη εβδομάδα της προβολής τους, όπως και περιπτώσεις ταινιών που ξεκίνησαν να προβάλλονται με τον πρωτότυπο τίτλο του και απέκτησαν τον ελληνικό τους (συχνά μέσω διαγωνισμού, με τον οποίο αποφάσιζε το κοινό) μέσα στην πρώτη εβδομάδα προβολής τους. Φυσικά, πρωταρχικός σκοπός μου ήταν να συγκεντρώσω τους τίτλους με τους οποίους είχαν διανεμηθεί για πρώτη φορά οι ξένες ταινίες στην Ελλάδα, αλλά, όποτε ανακάλυπτα έναν δεύτερο ελληνικό τίτλο, τον κατέγραφα κι αυτόν. Για να συνειδητοποιήσω, στη συνέχεια, μία πρακτική που δεν ήταν διόλου περίεργη: Είχε να κάνει με το ελληνικό δαιμόνιο και χρησιμοποιήθηκε πολύ για τη διανομή των ταινιών στους επαρχιακούς κινηματογράφους, από μικρά κυρίως γραφεία, που αποκτούσαν κόπιες μιας ταινίας μετά τη λήξη των δικαιωμάτων της στο αρχικό (μεγάλο) γραφείο διανομής.

Ο δεύτερος πρωτότυπος τίτλος αφορά την περίπτωση μιας ευρωπαϊκής παραγωγής, από τις πολλές που προβλήθηκαν στην Ελλάδα σε μεταγλωττισμένη αγγλική έκδοση, με αγγλικό τίτλο, αλλά και την περίπτωση μιας συμπαραγωγής δύο ή και περισσότερων χωρών. Για παράδειγμα, η γαλλο-ιταλο-γερμανική συμπαραγωγή «La Chambre Ardente», που σκηνοθέτησε to 1962 ο Ζιλιέν Ντιβιβιέ και προβλήθηκε με τον ελληνικό τίτλο «Ο Πύργος του Μυστηρίου», έχει ιταλικό τίτλο «I Peccatori della Foresta Nera», γερμανικό τίτλο «Das Brennende Gericht», αγγλικό τίτλο «The Curse and the Coffin» και αμερικανικό τίτλο «The Burning Court» (από τους πέντε αυτούς πρωτότυπους τίτλους, βασικός θεωρήθηκε ο γαλλικός, επειδή ο Ντιβιβιέ είναι Γάλλος, και «δίπλα» σ’ αυτόν αναγράφθηκε ο ελληνικός τίτλος^. κι αυτό συμβαίνει σε όλες τις περιπτώσεις συμπαραγωγών: Ως βασικός πρωτότυπος τίτλος θεωρήθηκε εκείνος της χώρας καταγωγής του σκηνοθέτη τους). Με τον καιρό, όμως, δεύτερος πρωτότυπος τίτλος πρόκυπτε και όταν μία ταινία κυκλοφορούσε στο βίντεο με διαφορετικό τίτλο από εκείνον με τον οποίο είχε κυκλοφορήσει στις αίθουσες ή όταν μία ταινία μεταδιδόταν από την τηλεόραση μ’ έναν καινούργιο τίτλο, διαφορετικό και πάλι του αρχικού της.

Τα υπόλοιπα μέσα από τους δύο τόμους του «100 χρόνια Ξένος Κινηματογράφος στην Ελλάδα», μιας έκδοσης που σίγουρα θα γίνει συλλεκτική και αποτελεί ίσως την πολυτιμότερη που κυκλοφόρησε ποτέ στην Ελλάδα για τον κινηματογράφο, ασχέτως προέλευσης παραγωγής των ταινιών. Η ανάγνωσή της είναι μία αληθινή… περιπέτεια, που κρύβει άπειρες εκπλήξεις έως και αρκετό… γέλιο! Σπεύσατε!